TYBCOM Semester VI Management and Organisation Development (Marathi Version)-munotes

Page 1

1 घटक – १

िनदशन आिण न ेतृव – १
(DIRECTING AND LEADING -I)
करण स ंरचना :
१.० उिे
१.१ तावना
१.२ संेषण: एक महवाच े साधन
१.३ संेषणातील अडथळ े
१.४ सारांश
१.५ वायाय
१.० उिे (OBJECTIVES)
ा करणा चा अयास क ेयानंतर िव ाथ खालील बाबतीत सम होऊ शक तील
 संेषणाचा अथ प करणे
 संेषणाच े वप आिण वैिश्ये यांचे वणन करणे
 संेषणाया िय ेची परेषा तयार करणे
१.१ तावना (INTRODUCTION )
कोणयाही यवसायाया यवथापना या िनद शन /िदशादश न (संचालन ) य ेत
पयवेण, ेरणा व न ेतृवा इतकाच स ंदेशवहन हा घटक महवाचा असतो . कोणयाही
यवसायाच े यश ह े भावी स ंदेशवहनावर अवल ंबून असत े. िनदशनाचा उ ेश
सहकाया ंना संथेची उि े, संदेशवहन आिण न ेतृव या ंया प ूततेसाठी सिय करण े हा
असतो . हणूनच यवथापका ंनी आपया सहकारी कम चाया ंना आद ेश, सूचना,
योजना , धोरणे िनयम व काय पती यािवषयीची मािहती द ेणे गरज ेचे असत े. तसेच
दैनंिदन कामकाजा स ंदभात काही महवाया नदी वरा ंना मािहती असण े आवयक
असत े; जसे कामात उवणाया समया , कमचाया ंची कामिगरी , इयादी . munotes.in

Page 2


यवथापन आिण संघटना िवकास
2 या करणामय े आपण यावसाियक स ंथेतील स ंदेशवहनाचा अथ , याचे वप ,
वैिश्ये आिण महव , इयादची मािहती घ ेणार आहोत . संथेमये वापरया जाणाया
संदेशवहनाया िविवध मायमा ंमधील फरक , भावी स ंदेशवहनातील अडथळ े आिण
संदेशवहनाया तवा ंया आधार े भावी स ंदेशवहन कस े करता य ेईल यािवषयी मािहती
घेणार आहोत .

१.२ भावी िनद शन आिण न ेतृवासाठी एक महवाच े साधन : संेषण
िकंवा संदेशवहन (COMMUNICATION AS AN
IMPORTANT TOOL FOR EFFECTIVE DIRECTION
AND LEADERSHIP )

१.२.१ - अथ : संेषण ह े मानवाया अितवासाठी आिण जगयासाठी तस ेच
संथांसाठी अय ंत महवाची िया आह े. या िय ेमये सव घटका ंपयत मािहती
पोहोचिवयासाठी कपना , ये, तये, भावना इयादचा वापर क ेला जातो . एखादा
यवथापक उच िवा िवभूिषत अस ेल आिण क ुशल ही अस ेल, परंतु जर यायाकड े
संेषण कौशय े नसतील तर याच े ान व क ुशलता यथ असत े. कोणयाही
यवथापकास उच दजा चे काम कन घ ेयासाठी , आपया सहकारी व कम चाया ंना
अचूक िनद शन कराव े लागत े व भावी स ंापन कराव े लागते.

१.२.२ – संेषण / दळणवळण (संापन ) िया :
संेषण ही एक िनर ंतर चालणारी गितमान िया आह े या िय ेमये ेषक हणज ेच
संदेश पाठिवणायाया कपना ंया स ंकपन ेपासून सुवात होत े . तो संदेश नंतर िविवध
मायमा ंतून संदेश ाकया स सारत क ेला जातो . संदेश ाकता अशा ा
झालेया स ंदेशाला अिभाय िक ंवा ितिया द ेतो. अशा कार े संदेशवहन िय ेमये
सात म ुख घटका ंचा समाव ेश होतो . ते पुिढलमाण े,

munotes.in

Page 3


िनदशन आिण न ेतृव –१
3 १. ेषक (Sender) : ेषक िक ंवा संदेश पाठिवणारा िक ंवा संेषण कता ही अशी
य आह े जी कपना मा ंडते आिण स ंदेशवहन िय े माफत ती कपना
इतरांपयत पोहोचव ते यालाच ेषक अस े संबोधल े जाते.

२. सांकेितक भाष ेत पांतरण िकंवा संकेतन (Encoding ) : ेषकान े पाठिवल ेली
मािहती सांकेितक भाष ेत भाषांतरत िक ंवा पा ंतरत करयासाठी िह िया क ेली
जाते. यामय े संदेशाचे भाषांतर िक ंवा पा ंतर करयासाठी िविश शद िक ंवा िचह
िकंवा आकार इयादचा वापर क ेला जातो . ेषकाच े ान , कौशये, समज,
पाभूमी, मता इयादचा स ंदेशाया यशावर मोठा भाव पडतो .

३. संदेश (Message) : ेषक मािहती सारत करयाकरता या या बाबचा िक ंवा
गोचा वापर करतो याला स ंदेश अस े संबोधल े जाते . संदेशात आद ेश, सूचना,
मािहती , िवचार , मते, अहवाल , िचे, िचहे, आवाज , इयादी गोचा समाव ेश होतो

४. संदेशवहनाच े मायम (Chaneel) : एका यकड ून दुसया यस स ंदेश
देयासाठी या साधना ंचा िकंवा मायमा ंचा वापर क ेला जातो याला स ंदेशवहनाच े
मायम अस े संबोधल े जात े. ेषक ह े मायम िनवडतो याा रे तो स ंदेश ा
कयास स ंदेश पाठिवतो . संदेशवहन भावी होयासाठी स ंदेशवहनाच े मायम
काळजीप ूवक िनवडल े पािहज े. मौिखक , आभासी , िलिखत , वनी, ुय, हावभाव ,
इयादी काही सामायपण े वापरल े जाणार े मायम े आहेत .

५. संदेश ाकता िकंवा स ंदेशाहक (Receiver) : या यला स ंदेश िमळतो
ितला स ंदेश ाकता असे समजल े जाते संदेशवहनातील हा सवा त शेवटचा घटक
आहे. संदेश ाकय अनेक अस ू शकतात .

६. सांकेितक भाष ेतून समजणाया भाष ेया मजक ुरात पांतरण िकंवा िवस ंकेतन
(Decoding) : संदेश ा कता स संदेश िमळायान ंतर तो स ंदेश समजणाया
भाषेया मजक ुरात भाषांतरत िक ंवा पा ंतरीत क ेला जातो या िय ेला डीकोडग
असे संबोधल े जात े. ाकता संदेशाचा अथ िजतका चा ंगया पतीन े समज ून
घेईल स ंदेशवहन त ेवढे परणामकारक होत असत े. हणूनच डीकोडग ही ि या
महवाची आह े.

७. ितिया िक ंवा अिभाय (Feedback) : संदेश दायान े संदेश ा कया
यस स ंदेश पाठिवयान ंतर स ंदेश ा कता याबल आपली ितिया
पाठिवतो . यालाच ितिया िक ंवा अिभाय अस े संबोधल े जात े. ही ितिया
अनुकूल िकंवा ितक ूल अस ू शकत े. संदेश दायान े या उ ेशाने संदेश िदला तो
उेश पूण होत अस ेल तर स ंदेशवहन परणामकारक होत े. ितिया स ंदेश
दायापय त पोहोचली हणज े संदेशवहन िया प ूण होत असत े.

munotes.in

Page 4


यवथापन आिण संघटना िवकास
4 १.२.३ - िनदशन /िदशादश न (संचालन ):
िनयोजन , िनयंण, िनदशन व अिभ ेरणा ही यवथापनातील महवाची काय आहेत.
यवसायाची प ूविनधारत उि े साय करयासाठी िनयोजन क ेले जाते. िनयोजनान ंतर
िविश काम कन घ ेयासाठी स ंघटन रचना थापन क ेली जात े. संघटनेत योय
यची िनवड क ेली जात े. याच माणे यवसायातील िविवध काम े करयासाठी िनण य
घेतले जातात . परंतु फ वरील स ंघटन रचना िनमा ण कन काय पार पडत नाहीत तर
यासाठी किना ंना व सहकाया ना आद ेश ाव े लागतात , मागदशन कराव े लागत े, काय
ठरवून ावी लागतात व कम चाया ंया जबाबदाया िन ित कराया लागतात , यांना
मागदशन व िददश न कराव े लागत े, यालाच िनद शन /िदशादश न िकंवा संचालन अस े
हणतात .
थोडयात िनद शनात कम चाया ंना आद ेश व स ूचना द ेणे, कामे ठरवून देणे, कायपती
समजाव ून सांगणे, य कामावर माग दशन करण े, कायावर िनय ंण ठ ेवणे अशा अन ेक
कायाचा समाव ेश होतो . िनदशनाम ुळे संघटनेमये सुसूता िनमा ण होत े व उि े साय
करता य ेऊ शकतात .
िनदशनाची याया प ुढीलमाण े सांगता य ेते:
अ) याया :
१. कुटझ आिण ओडोन ेल - "िनदशन िक ंवा संचालन ह े िल का म अस ून यामय े
दुयम अिधकाया ंना दीघ व अपम ुदतीत परणामकारक आिण काय मपण े काम
करयासाठी ेरणा द ेणाया सव काया चा समाव ेश होतो "
२. िथओ ह ैमन - "िनदशन िक ंवा संचालनात क ृती, िया , पती िक ंवा तं याार े
आदेश व स ूचना िदया जातात आिण अगोदर िनित क ेलेली काम े व कृती मूलतः
िनयोजनामाण े पार पाडया जातात याची खाी क ेली जात े. िनदशन सव
परणामा ंचा किबंदू आहे"
ब) िनदशनाची व ैिश्ये :
िनदशनाया िविवध याया ंवन िनद शनाची व ैिश्ये पुढीलमाण े सांगता य ेतील:
१. यापक काय - िनदशन ह े यवथापनाया वर , मयम व किन अशा सव
तरांवर क ेले जात े. याची याी मोठी असत े कारण यात आद ेश व स ूचना
देयाबरोबरच माग दशन, ेरणा, िनरीण व स ंदेशवहन या ंचाही समाव ेश होत
असतो .
२. िनरंतर िया - िनदशन ही एक सतत चालणारी िया आह े; जोपय त यवसाय
संघटनेचे अितव आह े तोपय त िनद शन िनर ंतर स ु राहत े. munotes.in

Page 5


िनदशन आिण न ेतृव –१
5 ३. मानवी घटक - िनदशन काय यवसाय स ंघटनेतील सहकारी , अिधकारी , कमचारी,
इयादी मानवी घटका ंची संबंिधत आह े. मानवी घटक अ ंतभूत असयान े भाविनक
्या िनदशन काय कठीण व महवाच े ठरते.
४. सजनशील िया - िनदशन ही एक सज नशील िया आह े. यात योजना ंचे
पांतर काया ारे य फलिनपी मय े होते. या काया िशवाय कम चारी िनिय
तसेच भौितक स ंसाधन े िनपयोगी असतात . हणूनच िनद शन महवाच े आहे.
५. कृतीशील काय - िनदशन ह े मानवा ंशी यवहार करणार े काय मानल े जाते. मानवी
वतन हे अयािशत असत े हणूनच या काया त अिधकाया ंना अितशय काळजीप ूवक
मानवी स ंसाधना ंना हाताळाव े लागत े.
६. ेरणा - िनदशनात किना ंनी परणामकारकरीया व काय मपण े काम े करावीत
हणून या ंना वरा ंमाफत ेरणा िदया जातात . अशा ेरणांमुळे कमचारी मन लाव ून
काम करतात आिण याम ुळे औोिगक स ंबंधही स ुधारतात .
१.२.४ - संदेशवहन : िनदशनाच े एक महवाच े साधन :
आज-काल यवसाय स ंथांचा आकार सातयान े वाढत असयाच े िदसून येते. मोठ्या
माणावरील उपादनाम ुळे यवसाय स ंघटना ंमये अनेक िवभाग व उपिवभाग िनमा ण
केले जातात . येक िवभागात अन ेक कम चारी काय करीत असतात . या कम चाया ंकडून
काय कन घ ेयासाठी या ंना िनद शनाची गरज असत े. संदेशवहनाार े अशा
कमचाया ंना आद ेश िकंवा सूचना िदला जातात . आवयकत ेनुसार माग दशनही क ेले
जाते. हणूनच भावी स ंदेशवहन ह े िनदशनाच े महवाच े साधन आह े असे आपण प ुढील
मुद्ांया आधार े प क शकतो .
१. कायवाहीस स ुवात - िनदशन काया स आपण काय वाहीचा ारंभिबंदू हणू शकतो .
कारण कम चाया ंया माफ त काय सु करयाच े काम िनद शनाया माफ त होत े.
कमचाया ंना सूचना द ेणे, आराखडा द ेणे, य कामकाज अमलात आणण े ही सव काय
िनदशनात य ेतात.
२. काय एकामता - िनदशन काया त अिधकारी आपया स हकाया ंना माग दशन ेरणा
व सूचना द ेऊन काय करयासाठी ेरत करतात . यासाठी य ेकाचे यन गरज ेचे
असतात . यवसाय स ंथेतील सव िवभाग , उपिवभाग , िवभाग म ुख, कमचारी,
अिधकारी या ंचे एक यन इथ े अपेित असतात . भावी स ंदेशवहन व न ेतृव या ारे हे
शय होऊ शकत े.
३. ेरणेचे साधन - िनदशन काय उि प ूतसाठी मदत करत े. जेहा एखादा
यवथापक कम चाया ंना काय करयासाठी ेरत करतो ; तेहा यासाठी तो लोभन ,
बीस , बोनस ,आिथक लोभ ने अशी व ेगवेगळे माग वापरतो . तेहा भावी संदेशवहन
िनदशनात महवाच े ठरते. munotes.in

Page 6


यवथापन आिण संघटना िवकास
6 ४. िथरता दान करत े - बाजारप ेठेमये िचरंतन काळासाठी िटकयासाठी िथरता व
समतोल ा गोी महवाया आह ेत हा समतोल राखयासाठी यवसाय यवथापक
िनदशनातील महवाची काया ची सा ंगड घालतो . जसे यापक न ेतृव, भावी स ंदेशवहन ,
पयवेण व परणामकारक मनो ेरणा, इयादी . यवसाय स ंघटनेत उक ृ परणाम
साधयासाठी वरील चारही घटका ंचा अच ूक वापर यवथापकास करावा लागतो .
५. बदला ंचा सामना करता य ेणे - बदला ंना िवरोध ही मानवाची सहज व ृी आह े. परंतु
शात िवका स आिण बाजारप ेठेतील मुख बन यासाठी यवसाया ंना बदल वीकाराव े
लागतात . यवसाय स ंघटनेत अंतगत व बा पया वरणात बदल घडिवयासाठी िनद शन
काय महवाच े ठरत े. यवथापका नाला या स ंदभात महवाची भ ूिमका पार पाडावी
लागत े. भिवयातील बदल व यवसाय स ंघटनेतील बदल या स ंदभात प कपना
कमचाया ंना ावी लागत े यासाठी भावी स ंदेशवहन व क ुशल न ेतृवाची गरज असत े.
६. संसाधना ंचा काय म वापर - येक कम चाया ंची का य व जबाबदाया िनित
करयाच े काय िनदशन करत े. भावी िनदशन संसाधना ंचा कायम व पया वापर
कन घ ेऊ शकत े. संसाधना ंचा अपयय , क वाया जाण े, कायमता च ुकया िदश ेने
वापरली जाण े ा गोी टाळता य ेतात. मनुयबळ , यंसामी , कचामाल आिण भा ंडवल
यांचा पया वापर होऊन उपादन खचा त कपात करता य ेते व नफा वाढिवता य ेतो.
१.२.५ - नेतृव :
यवथापनात कम चाया ंकडून काम े कन घ ेऊन यवसायाची उि े साय करावया ची
असतात याम ुळेच यवथापनात न ेतृवाला अय ंत महवाची भ ूिमका पार पाडावी
लागत े. यवसायात मानवी व भौितक साधन े वापन यवसायाच े संचालन क ेले जाते.
यासा ठी मानवी स ंसाधन े, भांडवल, साधनसामी , इयादचा वापर क ेला जातो . नेतृव
हणज े कमचाया ंना आमिवास द ेऊन उसाहान े काम करयास व ृ करयाची
यवथापकाची मता आह े. नेतृव हणज े इतरा ंया वत नावर भाव टाकयाची मता
होय. यामय े य समूहाला योय िदशा ावयाची असत े. नेतृव भावी अस ेल तर
यवसायास यश िनित िमळत े. नेतृव यस मुहांतील सभासदा ंना एक आण ून
एकमेकांया सहकाया ने काय करव ून घेयाची कला आह े. यवथापनाया िनयोजन ,
संघटन, समवय , व िनयंण या काया मये नेतृवाला अय ंत महवाच े थान आह े
भावी न ेतृव अच ूक िनयोजन करत े, संघटनेतील सव घटका ंचा काय मतेने उपयोग
कन घ ेते, िनणय िय ेत योय िनण य घेऊन यवसायास योय िदशा दाखवत े.
नेतृवाची स ंकपना अिधक चा ंगया रीतीन े समजाव ून घेयासाठी न ेतृवाया प ुढील
काही याया ंचा िवचार करण े आवयक आह े.
अ) याया :
१. िकथ ड ेिहस - "िनित उि े गाठयासाठी इतरा ंना व ृ कन ोसािहत
करयाची िया हणज े नेतृव होय ." munotes.in

Page 7


िनदशन आिण न ेतृव –१
7 २. कुटझ व ओडोन ेल - "कोणयाही साम ुदाियक उ ेशाया ाीसाठी य ना काय
करयास भािवत करण े हणज े नेतृव होय ."
३. जॉज आर . टेरी - "पारपरक उ ेशाया पुततेकरता व ेछेने काय करयास
भािवत करणारी योयता हणज े नेतृव होय ."
ब) नेतृवाची व ैिश्ये :
यवथापनात न ेतृव हा अय ंत महवाचा घटक आह े. भावी व चा ंगले नेतृव अस ेल
तर यवसायाला िनित यश िमळत असत े . यवसाय स ंथांमये अ नेक यया
सामूिहक यनान े यवसायाची उि े पूण करावयाची असतात . अशा यसम ूहाला
योय माग दशन व योय न ेतृव लाभल े तर यवसायाची उि े पूण होऊ शकतात .
नेतृवाची व ैिश्ये पुढीलमाण े सांगता य ेतात:
१. सहकाया ंना एक करण े - य सम ूहांिशवाय न ेतृवाचे अितव अ सुच शकत
नाही. एखादा न ेता सम ूहाला भािवत करत असतो , िदशा द ेत असतो , तसेच या
समूहाला आद ेश देत असतो आिण अनुयायी आद ेशाला उफ ूत ितसाद द ेत
असतात . हणूनच सहकाया ंना एकित ठ ेवणे हे नेतृवाचे महवाच े वैिश्य आह े.
२. सामूिहक उि े - सामूिहक उि े साय करयासाठी सम ूहाला माग दशन देणे हे
नेतृवाचे वैिश्य आह े. नेता व सम ूह यांचे उि समान असत े हणून नेयाने आपया
अनुयायांना साम ूिहक उिा ंची प कपना द ेणे आवयक आह े.
३. पारपरक स ंबंध - नेता व अन ुयायी या ंयातील स ंबंध हे नेतृवाचे एक व ैिश्य
आहे. हे संबंध संघटनेतील काया वर आधारत असतात . नेयाने सहकाया ना माग दशन
करताना या ंया समया जाण ून घेणे आवयक असत े. नेता व सहकारी या ंयातील
संबंध मैीचे व न ेहाचे असल े पािहज ेत. या दोही घटका ंमये काया मक स ंबंध
थािपत होण े गरजेचे आहे.
४. आचरण व यवहार भािवत करण े - नेता आपया सहकाया ंचे यवहार व आचरण
भािवत करत असतो . सामूिहक उिा ंया िदश ेने यवहार करण े व आचरण ठ ेवणे
गरजेचे असत े.
५. परिथतीजय - नेतृवात न ेहमी परिथतीन ुसार बदल होत असतात . परिथती
साधारण अस ेल तर न ेतृवात बदल करयाची गरज नसत े. परंतु असामाय
परिथतीमय े नेतृवामय े िनितच बदल करण े आवयक असत े.
६. आदश वागण ूक - नेयाची वत णूक सहकाया ंसाठी माग दशक असत े. नेता कसा
वागतो , बोलतो , काम कस े करतो , कसा आह े यावन याच े मूयमापन क ेले जात े.
हणून नेयाची वत णूक आदश असली पािहज े. munotes.in

Page 8


यवथापन आिण संघटना िवकास
8 ७. सहकाया ंया यिमवाचा िवकास - कोणयाही स ंघटनेत नेयासोबत सहायक
िकंवा सहकारी काय करत असतात . अशा न ेयाने आपया सहकाया ंसाठी सकारामक
व सिय भ ूिमका ठ ेवावी.
८. याय भ ूिमका - नेयाकड ून अन ुयायांना िमळणारी वागण ूक याय व समान
असावी , िनपपातीपण े सहकाया ंचा िवचार क ेला जावा . यवसाय स ंथेत बढती ,
सवलती , िकंवा बीस द ेताना पपात क नय े.
१.२.६ - नेतृव आिण स ंदेशवहन :
संदेशवहन ह े नेतृवाचे मुख काय आह े. भावी स ंदेशवहन आिण भावी न ेतृव
एकमेकांशी जोडल ेले आहेत. भावी न ेता हा क ुशल स ंभाषणकता असण े आवयक आह े.
ते संभाषण कौशय स ंथामक तरावर , मोठ्या सम ुदायांमये, गटांमये, कधी कधी
जागितक तरावर द ेखील स ंबंधांमये उपय ु आह े. तरीही , काही सा ंियकन ुसार
५७% कमचाया ंना वरा ंकडून प िनद श िदल े जात नाही त अशी तार आह े आिण
६९% यवथापक या ंया कम चाया ंशी सौहा दपूण संवाद साधयास सोयीकर
नाहीत .
येथे यवथापका ंना आमिवास नसण े िकंवा यशवी न ेता होयासाठी आवयक
कौशय नसण े ही समया नाही, तर ज े नेते संदेशवहनात कमी पडतात याचा
नकारामक परणाम कम चाया ंवर होत असतो . याचा परणाम उपादकत ेवर, कमचारी
समाधान , ेरणा, इयादवर होतो . कोणत ेही मुख /नेते संदेशवहनािशवाय आपया
सहकाया ंशी िक ंवा अन ुयायांशी जोडल ेले राह शकत नाही त. यवसायामय े यश हव े
असेल तर भावी स ंदेशवहन व भावी न ेतृव हे महवाच े घटक आह ेत. कमचाया ंना
ेरत करण े आिण उि पुत करण े यासाठी न ेयाकड े भावी स ंदेशवहन कौशय असण े
गरजेचे आ हे. एक न ेता हण ून पपण े िवचार य करायला याव े, मािहती सारत
करता यावी , कपना य करता या वी अशा िकमान अप ेा असतात . चांगले नेतृव
यवसाय स ंथेमये ाहक , भागीदार , भागधारक व समाज या ंयात सारत होणाया
मािहतीला भावीपण े हाताळ ू शकतो . हणूनच यवसाय स ंथेसाठी न ेतृव ज ेवढे
महवाच े आहे तेवढेच संदेशवहन हीस ुा उोगाया यशाची ग ुिकली आह े.
अ) भावी न ेतृव स ंेषणासाठी सवम पती :
एक उम न ेतृव संेषक या य िक ंवा गटाशी स ंभाषण करत आह े यांचे रागरंग
(मूड), जोश िक ंवा उजा , िकोन , मुये आिण या ंयािवषयीची आथा जाणून घेतो.
एक न ेता हण ून तुमयािवषयीचा अिभाय , परपरस ंवाद, उकृ संभाषणकार हण ून
तुमची ओळख , तसेच या पदावर त ुही काम करता त े जाण ून घेयासाठी त ुमया
नेतृव संवादाया पतमय े खालील सवम पती वापरया ग ेया पािहज ेत:
१. ामािणक पणे वागण े - लोक अमािणक िक ंवा अिवास ू यवर िवास ठ ेवत
नाहीत . जेहा न ेयाचे वतन पारदश क व सातयप ूण असत े तेहा भागीदार , भागधारक ,
अनुयायी यावर सहज िवास ठ ेवू शकतात . अशा न ेयांसाठी व ेळसंगी कम चारी munotes.in

Page 9


िनदशन आिण न ेतृव –१
9 जोखीम स ुा पकारतात . हणूनच न ेयाचे चारय व ामािणकपणा ही भावी न ेतृव
संेषणाची सवम पत आह े.
२. वैयिक स ंबंध वाढव णे - भावी न ेतृवासाठी स ंवाद अितशय गरज ेचा असतो .
संवाद िजतका भावी अस ेल िततक े दोही पा ंसाठी त े उपय ु ठरत े. नेयाने
कमचाया ंपासून दूर न जाता या ंयाशी व ैयिक व सातयप ूण संपक तयार करावा .
सातयप ूण संवाद, समया ंचे िनराकरण , यातून भावी न ेतृव स ंेषण साय होऊ
शकते.
३. संि िक ंवा प / िविश बनणे - भावी स ंवाद हा पत ेवर अवल ंबून असतो .
तुही स ंेषण करताना साधा व स ंि वपात करावा . फार ग ुंतागुंतीचा गधळ
टाकणारा स ंवाद नसावा . तुहाला जो स ंदेश कम चारी िकंवा अन ुयायी या ंना ावयाचा
आहे तो वछ , प, संि शदा ंमये असावा .
४. मागे पडल ेया गोवर ल क ित कर णे - नेयाने कायरत असताना भ ूतकाळाच े
देखील प ुनरावलोकन करण े गरज ेचे आह े. हणूनच भ ूतकाळात झाल ेया च ुका िक ंवा
राहन ग ेलेया गो वर ल क ित करण े गरजेचे आहे.
५. सकारामक िवचार क रणे - नकारामक मानिसकता ही आजया य ुगात नवीन
संधी उपलध होयातला अडथळा आह े. यामुळे नेयांनी सकारामक मानिसकता
ठेवावी व कम चाया ंकडून येणारा य ेक िवचार , कपना तस ेच सूचनांचे वागतच क रावे.
नेयाचे वैयिक िवचार व स ंकपना महवाया आह ेतच पर ंतु चचा, वाद, िववाद ह े सुा
सकारामक पतीन े याव े.
६. जाणून घेणे - चांगया न ेयातील एक महवाचा ग ुण हणज े बोलण े कमी कन
जातीत जात ऐ कणे. भावी न ेयाने अनुयायांना आद ेश व माग दशन देणे महवाच े
आहे. परंतु याचबरोबर सहकाया ंया समया , अडचणी यावर स ुा िवचार िविनमय
होणे गरजेचे आहे.
७. मितताथ समज ून घेणे - भावी स ंेषणासाठी न ेयाकड े काही कौशय े असाव ेत.
समोरचा काय हणतो आह े, याची समया काय आह े याचा मितताथ नेयाला पटकन
लात या यला ह वा.
८. ोते िकंवा अन ुयायांशी व ैयिक स ंबंध वाढ वणे - नेयाने सतत आपया
सहकाया शी स ंपकात रहाव े. यांया अडचणी जाण ून घेऊन याच े िनराकरण कराव े.
यांया स ुख-दुःखांची चौकशी करावी ज ेणेकन अन ुयायांशी वैयिक स ंबंध थािपत
करता य ेतात.


munotes.in

Page 10


यवथापन आिण संघटना िवकास
10 आपली गती तपासा (Check your Progress ):
अ) रकाया जागा भरा :
१. कोणयाही यवसायाच े यश ह े भावी ________ वर अवल ंबून असत े.
२. िनदशनमय े योजना ंचे पांतर काया ारे य ______ मये होते.
३. िनदशन काया स आपण काय वाहीचा ______ हणू शकतो .
४. भावी न ेता हा क ुशल _______ असण े आवयक आह े.
५. नेयाचे चारय व _______ ही भावी न ेतृव संेषणाची सवम पत आह े.
ब) याया िलहा :
१. संेषण
२. िनदशन
३. नेतृव
क) योय जोड ्या जुळवा:
अ ब
१. ेषक अ संदेश ाक याने िदलेली ितिया
२. संकेतन ब जो कपना मा ंडतो आिण स ंदेशवहन
िय े माफत ती इतरा ंपयत पोहोचव तो
३. संदेश ाकता क या यला स ंदेश िमळतो
४. िवसंकेतन िविश शद िक ंवा िचह िक ंवा आकार
इयादचा वापर
५. अिभाय इ संदेशाचे समजणाया भाष ेया
मजकुरात भाषांतरण

१.३ संेषणातील अडथळ े (BARRIERS TO COMMUNICATION )
१.३.१ - याया : संेषण अडथळा हणज े संदेश ा करयाया आिण समजून
घेयाया मागात येणारी कोणतीही गो जी एखादी य याया कपना , िवचार िकंवा
इतर कोणयाही कारची मािहती देयासाठी संदेश सारत करत े. संेषणाच े हे िविवध
अडथळ े कोणीतरी पाठवयाचा यन करत असल ेया संदेशामय े अडथळा आणतात
िकंवा ययय आणतात . munotes.in

Page 11


िनदशन आिण न ेतृव –१
11 १.३.२ - भावी संेषणातील अडथळ े : भावी संेषणाया मागात असंय अडथळ े
येऊ शकतात . कारण ेषकान े पाठवल ेला मेसेज जसा समजायचा आहे तसा समजू
शकत नाही. देवाणघ ेवाणी दरया न संदेश िबघड ू शकतो . िविवध कारच े संेषण
अडथळ े संेषण िय ेया कोणयाही टयावर येऊ शकतात . हे कामाया िठकाणी
अितवात असल ेया पूवह, एकसुरीपणा आिण सवसामाय िनकष काढयाया
पती मुळे येऊ शकतात.
दळणवळणाया िय ेत िविवध समया आिण संकटे येतात यामुळे अनेकदा संवादात
अडथळ े िनमाण होतात . दळणवळणातील अडथळ े हणज े ययय िकंवा ितबंध केवळ
कपना िकंवा मािहतीया सारावरच नहे तर ती समजून घेयावर आिण वीकृतीवर
देखील परणाम करतात . संेषणास पूणपणे ितबंध करणे, यातील काही भाग गाळला
जाणे िकंवा यास चुकचा अथ देणे यावर याचा परणाम होतो. संेषणातील
अडथया ंची तीन मुय कारण े आहेत: १. ेषकाची कमतरता , २. ऐकणा याची
कमतरता , ३. संवादाच े अयोय मायम.
संेषण िय ेतील िविवध अडथळ े खालीलमाण े िदले आहेत :
(अ) भौितक िकंवा पयावरणीय अडथळ े
(ब) शारीरक िकंवा जैिवक अडथळ े
(क) शद िक ंवा अथिवषयक / भाषा अडथळ े
(ड) वैयिक अडथळ े
(इ) भाविनक अडथळ े
(फ) सामािजक -मानिसक अडथळ े
(ग) सांकृितक अडथळ े
(ह) संघटनामक अडथळ े
अ) भौितक िकंवा पयावरणीय अडथळ े : हे पयावरणीय घटक आहेत जे संदेश
पाठिवयात व ा करयात मयादा आणतात . यात अंतर, आवाज , दळणवळण
मायमातील िबघाड , सदोष यांिक उपकरण े, इ.
(१) कोलाहल / गधळ : संवादासाठी हा सवात मोठा अडथळा आहे. संेषण तरावर
होणार ्या आवाजाम ुळे संेषण िवकळीत होते. उदाहरणाथ , शाळेभोवती रहदारीचा
आवाज िवाथ आिण िशक यांयातील मािहतीया वाहात अडथळा आणतो .
याचमाण े सेल फोनवर बोलत असताना िकंवा सावजिनक िनवेदन िक ंवा यायान
चालू असयाम ुळे िकंवा टीही पाहताना खराब िसनलम ुळे देखील संवादात ययय
येतो. खराब हवामानाम ुळे काहीव ेळा दळणवळणात अडथळा िनमाण होतो. munotes.in

Page 12


यवथापन आिण संघटना िवकास
12 (२) वेळ आिण अंतर : हे मािहतीया सुरळीत वाहात अडथळा आणू शकतात .
उदाहरणाथ दोन िभन देशांमधील वेळेचा फरक दोन लोकांमधील संवादावर परणाम
क शकतो . दुसरे उदाहरण हणज े दोन वेगवेगया िशटमय े काम करणाया दोन
लोकांना भावीपण े संवाद साधयात समया येऊ शकतात . वगात अयोय
आसनयवथा देखील संवादाया िय ेत अडथळा हणून काम क शकते.
(३) मायमाची चुकची िनवड : ेषकान े संदेश सारत करया साठी चुकया
मायमा चा वापर केयास संेषणात अडथळा येऊ शकतो जो संदेश ाक यासाठी
अयोय आहे. उदाहरणाथ , जर एखाा तान े कारखायातील अिशित कामगारा ंसाठी
पॉवर पॉइंट ेझटेशन वापरल े तर यांना ते समजया स कठीण असेल.
(४) सभोवताल : ितकूल िकंवा अितउण हवामान जसे क, खूप उण िकंवा खूप थंड,
यांया सभोवतालचा संवादाया परणामकारकत ेवर थेट परणाम होतो. वातावरणाम ुळे
एक मानिसक परणाम होतो जसे क, खूप उण हवामान अवथता आिण आता
िनमाण करेल, तर खूप थंड हवामा नात एखाा यला संवाद साधयास अशय
िकंवा कठीण वाटते.
(५) अपपण े य केलेला संदेश : ेषकाया मनात कपना िकतीही प असली
तरीही , चुकचे िनवडल ेले शद, लांबलचक वाये, गुंतागुंतीचे शद, कपना ंची चुकची
रचना, शदश ैलीचा वापर यामुळे याचा िवपरीत परणाम होऊ शकतो .
ब) शारीरक िकंवा जैिवक अडथळ े : शारीरक अडथळ े एखाा यया आरोय
आिण समत ेशी संबंिधत असतात . हे अपंगवाम ुळे िकंवा अमत ेमुळे अथवा
िनबलतेमुळे उवू शकतात याम ुळे ेषक िकंवा ाकया या शारीरक मतेवर
परणाम होऊ शकतो . भावी संवादासाठी वर, हात, बोटे, डोळे यांचे योय काय करणे
आवयक आहे. उदाहरणाथ :
 सदोष वर अवयवाम ुळे अडखळण े, गधळ होणे, अयोय आवाज उचारण े यामुळे
बोलयावर िवपरत परणाम होऊ शकतो .
 सदोष वणश मुळे ऐकणे अभावी ठ शकते.
 हाताला दुखापत , सुनपणा , इयादम ुळे लेखन अयशवी होऊ शकते.
 खराब ीमुळे वाचनावर परणाम होऊ शकतो .
क) शद िक ंवा अथिवषयक / भाषा अडथळ े : ‘अथ’ हा शद येथे शदांया अथाया
पतशीर अयासाला सूिचत करतो . शद िक ंवा अथिवषयक अडथळ े हणज े भाषेशी
संबंिधत अडथळ े. कपना आिण शद पांतरीत क रयाया िय ेदरयान ते संदेश
ा करयाया िकंवा समजयाया िय ेत अडथळ े िनमाण करतात .
munotes.in

Page 13


िनदशन आिण न ेतृव –१
13 सवात सामाय अथिवषयक अडथळ े खाली ल माण े आहेत :
(१) शदांचा चुकचा अथ लावण े : एकच शद वापरताना वेगवेगळे लोक वेगवेगळे अथ
काढतात .
(२) तांिक भाषेचा वापर : अनेकदा असे आढळ ून आले आहे क तांिक लोक तांिक
भाषा वापरतात , जी यांया यवसायाशी संबंिधत असत े; उदा.: एका यवथापकान े
नवीन सहायकाला एक महवाच े कागदप िदले आिण याला बन (Burn ) करयास
सांिगतल े (येथे बन हणज े दुसर्या संगणकात कॉपी (Copy ) करणे.) परंतु नवीन
सहायकान े बन या शदाचा वेगळा अथ घेतला आिण जाळून टाकला . डॉटर , वकल ,
इ. अशी भाषा वापरतात जी सामाय माणसाला या भाषेया ानाअभावी समजू शकत
नाही.
(३) शदस ंहाया कमतरत ेमुळे अडथ ळे : ेषक आिण ाकता दोघांयाही
शदस ंहाया कमतरत ेमुळे संेषणात शद िक ंवा अथिवषयक अडथळा िनमाण होऊ
शकतो .
(४) वेगवेगया संदभातील शदांचे अनेक अथ : गरजेनुसार/संदेशानुसार वेगवेगळे
शद वेगवेगया कार े वापरल े जातात . उदाहरणाथ , खालील वाया ंमधील 'आउट
(out)' शदाचा िवचार करा:
 िनघून जा इथून (Get out of here )
 माया कारमय े काहीतरी िबघडल े आहे (something is out of order in my
car )
 शेवटी सय बाहेर आले (the truth got out at last )
 तो खरोखर याया वगात वेगळा आहे (he really stand out in his class )
 कामगार संपावर जात आहेत (the workers are going out on strike )
अशाकार े 'आउट (out)' हा शद वेगवेगया परिथतमय े वापरला जातो तेहा
वेगळा अथ य करतो आिण यामुळे गैरसंवाद िनमाण होतो.
(५) तापय अथ / सुिचताथ : तो ात अथापेा पुणपणे वेगळा असतो. उदा: िनघण े,
जाणे, िनघून जाणे, सोडून जाण े, बाहेर जाणे, इ
ड) वैयिक अडथळ े : यया वैयिक आिण मानिस क जडणघडण ेतील फरका ंमुळे
लोकांमये संदेशवहनात अ डथळा िनमाण होऊ शकतो. ते िनणय, भावना आिण
लोकांया सामािजक मूयांमधून उवतात . खालील काही वैयिक अडथळ े आहेत.
(१) ीकोन आिण मते : ाकया बल गृिहतक, पूवहदुिषत मत े आिण नकारामक
भावना , जसे क शुवाचा संदेशावर परणाम होऊ शकतो . वर- अिधनथ
नातेसंबंधात, अिधनथ िवचा शकतो िकंवा िवचारताना घाब शकतो , munotes.in

Page 14


यवथापन आिण संघटना िवकास
14 भीतीम ुळे मािहती रोखू शकतो . काही पयवेक सूचना आिण अिभायासाठी खुले
नसतील कारण ते गृहीत धरतात क यांचे अधीनथ यांना सला देयास सम
नाहीत . यामुळे यांयात उदासीनता िनमाण होते आिण अधीनथा ंना ेरणा वाटत
नाही. यामुळे यांची वृी संवादात अडथळा िनमाण करत े.
(२) आमिवासाचा अभाव : संेषण करताना ेषक िकंवा ाकया या बाजूने
आमिवासाचा अभाव यात अडथळा असू शकतो .
इ) भाविनक अडथळ े : भाविनक अडथळ े भावना आिण भावना ंशी संबंिधत आहेत.
(१) अवरोिधत मन : अवरोिधत मन केवळ मयािदत मािहतीचा िवचार करते आिण
अितर मािहतीकड े दुल करते िकंवा नाकारत े. अवरोिधत मन असल ेली य कठोर
आिण हटवादी असत े. ती सव िवरोधाभासी संेषणाचा ितकार करते आिण नवीन
कपना ंकडे कानाडोळा करतो.
(२) पुवह आिण पपात : जर कोया मनाया िकंवा नकारामक मानिस कतेया
लोकांना संदेश नाकारयाच े कारण िवचारल े गेले तर ते पूवह कट क शकतात . ते
रागान े ितिया देतात आिण यांयाशी वाद घालयाचा यन करणाया ंना तीण
फटकारतात . हे संवादात अडथळा हणून काम करते.
(३) भावना : एखााया मनाची िथती संवादाया कृतीमय े महवाची भूिमका
बजावत े. जर ेषक काळजीत असेल, उसािहत असेल, घाबरल ेला असेल, िचंतात
असेल, तर तो याचा संदेश यविथत मांडू शकणार नाही. याचमाण े, जर
ाकया ची मानिसक िथती योय नसेल, तर तो संदेशाचा चुकचा अथ लावू शकतो.
फ) सामािजक -मानिसक अडथळ े : ते धारणामक अडथया ंसारख ेच असतात :
(१) िनवडक धारणा : याचा अथ ाकता यांया गरजा, ेरणा, अनुभव आिण अपेा
यांया आधार े िनवडकपण े पाहतो आिण ऐकतो . संेषणामय े, या वृीचा अथ असा
आहे क यांना जे ऐकायच े आहे ते ते ऐकतात आिण इतर संबंिधत मािहतीकड े दुल
करतात .
(२) िथती चेतना : ेषक आिण ाकता यांयातील िथती आिण शमधील फरक
आणखी एक अडथळा िनमाण क शकतात . वरांसमोर अिधनथ यला खूप
बेचैनी, भीती वाटू शकत े तसेच वर संपूण मािहती देयास अनुसुक असू शकतात .
(३) पूवह : जे लोक चचसाठी, नवीन कपना ंसाठी, िकोनासाठी खुले नसतात
आिण कोया मनाच े असतात ते संवादासाठी एक मोठा अडथळा असू शकतात .
(४) हॅलो इफेट : काहीव ेळा ाकया ला एखाा ेषकाबल खूप सादरय ु िभती
असू शकत े िकंवा पूणपणे अिवास ू असतो . जेहा संेषण करणार ्या पांमये पुरेसा
िवास , आमिवास आिण भरवसा नसतो तेहा िनवडक संदेशवहन घडते. अशा
परिथतीत अनेक कारच े 'कोलाहल / गधळ ' संवाद िय ेत वेश करतात . munotes.in

Page 15


िनदशन आिण न ेतृव –१
15 याचमाण े अिवास , धमक , भीती यांसारया गोी भावी संेषणासाठी महवप ूण
अडथळ े आहेत.
(५) शारीरक वप : ाकया ला ेषकाच े शारीरक वप , आवाज , उचार ,
बोली, याकरणाचा वापर िकंवा वागणूक नावडणार े असू शकत े. ेषकाच े सादरीकरण
ाकया स न चयास अडथळा ठ शकत े.
ग) सांकृितक अडथळ े : संकृती आपया िवचार आिण वागयाया पतीला आकार
देते. राीयव , वंश, जातीवाद , धम, इयादी आधारावर वगकृत केलेया येक गटाची
वतःची िविश संकृती आहे. सांकृितक फरका ंमुळे अनेकदा संवादात फरक पडतो .
हे उवत े जेहा एका सामािजक गटातील यनी दुसर्या गटाशी संबंिधत यसाठी
िभन मानदंड, मूये िकंवा वतन िवकिसत केले असत े. एकाच ेणीतील शद,
वाचार , िचहे, िया रंगांचा अथ वेगवेगया संकृतमय े वेगवेगळा अस ू शकतो .
उदा.: पााय देशांमये काळा रंग शोक य करयाशी संबंिधत आहे, तर पूवकडील
पांढरा रंग शोकाचा रंग आहे. अमेरकेमये लोकांना यांया पिहया नावान े संबोधल े
जाणे आवडत े, तर िटनमय े लोकांना यांया आडनावान े संबोधल े जाते.
ह) संथामक अडथळ े :
(१) गुंतागुंतीची स ंघटनामक रचना : गुंतागुंतीया संघटनामक संरचनेत अनेक िकंवा
िवतृत संेषण मायम े असतात जी संेषण खंिडत करतात .
(२) संथेमये अनेक तर : संदेशाला अनेक पातया ंमधून जावे लागत असयान े
संदेशाचे िवकृतीकरण , िवलंब िकंवा संपूण अपयशाची शयता असत े.
(३) वेळ आिण समयसुचकता : यवथापका ंारे संदेश घाईघाईन े आिण अपया पणे
संेषण केयामुळे वेळेचे दडपण एक गंभीर अडथळा असू शकते.
संेषणातील अडथळ े खालील कार े दूर केले जाऊ शकतात :
 यशी संवाद साधयासाठी योय वेळ आिण िठकाण आहे का ते तपासण े
 प असण े आिण यला समजेल अशी भाषा वापरण े
 एका वेळी एक गो संेिषत करणे
 एखाा यया संवाद न करयाया इछेचा आदर करणे
 या यन े तुहाला बरोबर समजल े आहे का ते तपासण े
 िवचिलत नसलेया िठकाणी संेषण करणे
 तुही जे काही बोललात या यया कोणयाही भाविनक ितसादाची कबुली
देणे.
munotes.in

Page 16


यवथापन आिण संघटना िवकास
16 १.४ सारांश (SUMMARY)
संेषण हणज े दोन िकंवा अिधक यार े संदेश सारत करणे िकंवा कपना , तये,
मते िकंवा भावना ंची देवाणघ ेवाण. संेषणामय े केवळ संदेश पाठवण े समािव नाही तर
ाकया ारे ते वीकारण े देखील समािव आहे. ही मूलत: िमाग िया आहे.
ाकया ला संदेश समजयािशवाय आिण याची ितिया ेषकापय त
पोहोचया िशवाय हे पूण होत नाही. संेषण ही एक सहकारी िया आहे यामय े दोन
िकंवा अन ेक पांचा समाव ेश असतो , येकाला याचा ितप (समोरचा ) काय
संेषण करतो ते सांगयाची आिण ऐकयाची मता असत े. संेषणाचा ितसाद मूळ
संेषणाइतकाच आवयक आहे. संदेश तडी, लेखी, हावभाव , िचहे िकंवा िचहा ंारे
संेिषत केला जाऊ शकतो . संेषणाचा उेश हा हेतू, वारय आिण यना ंची
समानता आणयासाठी मािहती आिण समजून घेणे आहे. यवथापनातील ही एक
िनरंतर िया आहे. संेषण िय ेत खालील घटका ंचा समाव ेश आहे; (१) ेषकाची
कपना िकंवा समय ेची प समज, (२) इतर सहभा गचा सहभाग , (३) संदेश सारत
करणे, (४) ाक याची ेरणा आिण (५) संवादाया परणामकारकत ेचे मूयांकन.
संवाद भावी होयासाठी , खालील घटका ंकडे योय ल िदले पािहज े; (१) संवादाया
वाहाच े िनयमन करणे; (२) अिभाय ; (३) योय भाषेचा वापर; (४) लपूवक ऐकणे;
(५) भावना ंवर संयम; (६) अनुपालनाच े गैर-मौिखक संकेत िकंवा इशारा जाणण े; आिण
(७) एकमेकांचा िवास आिण भरवसा .
१.५ वायाय (EXERCISE )
अ) िदलेया पया यातून योय पया य िनवड ून रकाया जागा भरा .
१. सवात ेरक संेषण हणज े संेषणान ंतर संभाषणकया या ..........................
ारे य केले जाते. (कृती, गरजा, वारय , हेतू)
२. ................................. संवादात बोलयाइतक ेच महवाच े आहे.
(ऐकणे, वाचण े, िलिहण े, िशकण े)
३. _______ ही इिछत उि पूण करयासाठी कमचाया ंया यना ंना मागदशन
करयाची िया आहे. (पयवेण, िददश न, िनयंण, ेरणा)
४. िददश न हे ________ काय आहे. (यवथापकय ऐिछक दीघकालीन ,
अपकालीन )
५. िशत राखण े आिण भावी कामिगरी बीस देणे हा यवथापनाया कायाचा
________ भाग आहे. (िनयोजन , कमचारी, िददश न, अंदाज)

munotes.in

Page 17


िनदशन आिण न ेतृव –१
17 ब) खालील िवधान े सय िक ंवा असय त े िलहा.
१. जेहा संदेश अप शदांत पोचवला जातो तेहा संेषणाला अथिवषयक अडथळ े
येतात.
२. तवान ुसार, अपकालीन गरजा पूण करताना संवाद दीघकालीन िहतस ंबंध आिण
उिा ंशी सुसंगत असण े आवयक आहे.
३. ‘थम येणायास थम सेवा' या संदेशावर कारवाई केली जावी.
४. नेतृव ही यवथापना सारखी गो नाही.
५. कोणयाही यवथापकय कायात िनदशनाची आवयक नाही.
क) योय जोड्या जुळवा.
गट ‘’ गट ‘य’
१. मौिखक संवाद अ पारदश कता आिण िवास
२. अथिवषयक अडथळ े ब मानिसक अडथळ े
३. यवसाय नैितकता क िशण आिण मागदशन
४. िददश न ड भाषा वापरात ून िवकिसत होते
५. अवरोिधत मन इ तडी आिण लेखी संेषण

ड) खालील स ंकपना ंवर टीपा िलहा .
१. संदेशवहनाची वैिश्ये
२. संदेशवहना चे फायद े
३. नेतृवाची काय
४. नेतृव आिण संवाद
५. संवाद हे िददश नाचे महवाच े साधन
इ) खालील ा ंची उर े िलहा .
१. संेषण िय ेचे मूलभूत घटक सांगा आिण प करा.
२. भावी संदेशवहनातील अडथळ े कोणत े आहेत? यावर मात कशी करता येईल?
३. नेतृव हणज े काय ते थोडयात प करा.
४. िददश न या शदाची याया िलहा . याची वैिश्ये प करा.
५. भौितक अडथया ंवर एक संि टीप िलहा.
६. नेतृवाया तीन िकोना ंची चचा करा.
munotes.in

Page 18

18 घटक – १

िनदशन आिण न ेतृव – २
(DIRECTING AND LEADING -II)
करण स ंरचना :
२.० उिे
२.१ तावना
२.२ संेषणासाठी समाज मायम े वापरयातील नैितक समया
२.३ यावसाियक संथांमधील नेयाची भूिमका
२.४ नेतृवाची शैली
२.५ नेतृव िनरंतरता
२.६ यावहारक आिण परवत नवादी नेते
२.७ सारांश
२.८ वायाय
२.० उिे (OBJECTIVES)
ा करणा चा अयास क ेयानंतर िवाथ खालील बाबतीत सम होऊ शक तील:
 संवादासाठी सोशल मीिडया वापरयातील नैितक समया ंचा अथ प करणे
 चांगया नेयाचे वभाव आिण वैिश्ये यांचे वणन करणे
 नेतृवाया शैलीची परेषा तयार करणे
२.१ तावना (INTRODUCTION )
यवथापका ंया नेतृवाया भूिमकेतूनच कमचार्यांना यांची कतये योय रीतीन े पार
पाडयासाठी आिण समूह व ियांमये सुसंवाद राखयासाठी ेरत केले जाऊ
शकते. औपचारक अिधकार असल ेला यवथापक याया अधीनथा ंना िनदिशत क
शकतो आिण मागदशन क शकतो आिण याया पदाया सामया ने यांया गौण munotes.in

Page 19


िनदशन आिण न ेतृव – २
19 यना आा देऊ शकतो . परंतु एक नेता हणून, यवथापक याया नेतृव
मतेया सहाया ने कामाया वतनावर भाव टाकू शकतो , याम ुळे संेषण, ेरणा
आिण गटातील सव सदया ंचे सहकाय िमळू शकते. या करणा मये, तुही नेतृवाचे
महव, िसांत, शैली आिण काय िशकाल . नेतृवाची भािवता आिण मनोबल यािवषयी
तुही पुढे िशकाल .
२.२ संेषणासाठी समाज मायम े वापरयातील नैितक समया
(ETHICAL ISSUES IN USING SOCIAL MEDIA FOR
COMMUNICATION )
सया समाज मायमा ंचा वापर मानवी जीवनाचा भाग बनला आहे. या साधनाम ुळे
वापरकया ना अगदी कमी वेळेत जगभरातील मािहती पाठिवता व िमळिवता य ेते.
२.२.१ - समाज मायमा ंमधील नैितकता :
वेगवान युगाचा तंानाया वाढीवरही भाव पडतो . आजकाल जवळजवळ येकजण
इंटरनेटारे जोडल ेले आहेत व मायमा ंचा भावी वापर कन मािहती िमळव ू शकतात,
आिण थेट संवाद साधू शकतात याम ुळे वेळ आिण खच वाचतो .
खरंच, वापरकया ना कोणाशीही संवाद साधयासाठी समाज मायम े वापरयाच े
वातंय आहे. इथे या गोीकड े दुल केले जाते ते हणज े, ते वापरयातील नैितकता .
समाज मायमा ंचे जाळे (सोशल नेटविकग) वापरताना कोणती नैितकता लात घेतली
पािहज े हे वापरकया ना मािहत असयास ते अिधक चांगले होईल.
अ) संेषणातील नैितकता : समाज मायमा ंारे संेषण करताना बरेचदा नैितकत ेकडे
दुल केले जाते.
१. समाज मायमा ंारे संभाषणादरयान जाणूनबुजून आिण अनावधानान े अनेक
अपमानापद िकंवा िववादापद शद वापरल े जातात . इंटरनेटवरील संेषण िवन
आिण योय शद वापरत असयास छान होईल. जेहा आपण समाज मायमा ंारे
कोणाशीही संवाद साधतो तेहा नेहमी योय भाषेचा वापर करा.
२. जातीवाद , अिलता आिण िहंसाचाराचा सार टाळा : िविश जाती िकंवा
धमाशी संबंिधत मािहतीचा सार न केयास शहाणपणाच े ठरेल. फ उपयु मािहती
सारत करा आिण इतरांशी संघष टाळा आिण िहंसक फोटो जसे क ॅिफक अपघात
फोटो िकंवा इतर िहंसक ितमा इंटरनेटवर स ंिमत करणे टाळावे.
३. बातया ंची वैधता तपासा : आजकाल समाज मायमा ंवर इतर राजकय पांना
बदनाम करणारी बातमी सारत करणे खूप सामाय झाले आहे. फसया बातया
संिमत करणे व मत े िमळिवण े हे काही पांनी केले आहे. हणून, समाज मायम े
वापरकया नी कोणतीही मािहती िमळिवयासाठी अिधक सजग असल े पािहज े. तुही munotes.in

Page 20


20 यवथापन आिण संघटना िवकास बातमी संिमत (सारत ) करयाप ूव, आधी बातमीची वैधता तपासण े अिधक
शहाणपणाच े ठरेल.
४. इतरांया कामाच े कौतुक करा : छायािच े, लेखन िकंवा िहडीओया वपात
इतरांची मािहती संिमत (सारत ) करताना , इतरांया कामाबल तुमची शंसा
दशिवयासाठी ोताचा उलेख करयाच े सुिनित करा. ोत न दाखवता कोणतीही
मािहती / सामी कधीही आहे तशी उतरव ून घेऊन म ुित क नका.
५. वैयिक मािहती जात संिमत (सारत ) क नका : समाज मायम े
वापरया या बाबतीत तुमचे वैयिक आयुय मयािदत ठेवणे तुमयासाठी शहाणपणाच े
ठरेल. तुमची वैयिक मािहती जसे क फोन नंबर िकंवा घराचा पा संिमत (सारत )
क नका. तुमया संपकसुचीतील इतर तुमची हानी करयासाठी मािहती वाप
शकतात.
यामुळे समाज मायमा ंचा योय आिण हशारीन े वापर करा, िवशेषतः मािहतीचा सार
करयासाठी . कृती करयाप ूव दोनदा िवचार करा.
२.३ यावसाियक संथांमधील नेयाची भूिमका (ROLE OF A
LEADER IN BUSINESS ORGANISATIONS )
नेतृव हणज े येय साय करयासाठी संथेतील लोकांना नेतृव करयाची िकंवा
यासाठी अ ेसर राहयाची िया. कमचारी वतनावर अनेक कार े भाव टाकून नेते
नेतृव करतात . नेता संथेसाठी प ीकोन ठेवतो, कमचार्यांना ेरत करतो ,
कमचार्यांना कामाया िय ेत मागदशन करतो आिण मनोबल वाढवतो .
२.३.१ - नेयाया जबाबदाया :
१. एक प ीकोन िनित करणे : प ीकोन िनित करणे हणज े
कमचार्यांना संथेची भिवयातील िथती समजून घेयासाठी आिण िवकारयासाठी
भािवत करणे. तण सैिनकांचे एक युिनट यांया वर अिधकाया ने आदेश िदलेया
िविश कामिगरी (िमशन ) वर िवास ठेवू शकत नाही. पण एक चांगला नेता सैिनकांना
यांची कतये पार पाडयासाठी दूरी आिण परणामातील यांया भूिमकेचे महव
समजाव ून सांगेल.
२. कमचार्यांना ेरत करणे : कमचार्यांया गरजा आिण इछांबल पुरेशी मािहती
िमळवण े, यांना आवयक ते देणे आिण चांगया कामासाठी शंसा करणे. घरापास ून
लांब असयान े तण सैिनकासाठी एकटेपणा असतो . एका चांगया नेयाला हे मािहत
असत े आिण यांया गरजा आिण इछांबल अिधक जाणून घेयासाठी तो याया
तुकडीतील सहकाया शी संवाद साधतो . सैिनकांना यांया यना ंबल गोड भोजन
देयाइतक े हे सोपे असू शकते. munotes.in

Page 21


िनदशन आिण न ेतृव – २
21 ३. कमचाया ंना मागदशन करणे : कामाया िय ेत कमचाया ंची भूिमका िनित
करणे आिण यांना यांया यना ंमये सहभागी होयासाठी आवयक साधन े उपलध
कन द ेणे महवाच े आहे. बर्याचदा , शू मागावर असताना बोगदा कसा खणायचा हे
समजाव ून सांगयासारया गुंतागुंतीया तपशीला ंचा समाव ेश असल ेली काय करयाच े
आदेश िदले जातात .
४. एक चांगला नेता काय समजाव ून सांगेल, खोदयाची साधन े देईल, काम िनदिशत
करेल आिण सैिनकांना समया आयास यांना मदत करयासाठी उपलध असेल.
५. मनोबल वाढवयामय े सवाना एक आणून एका समान येयासाठी काय
करयासाठी व ृ करणे अपेित आह े. सैिनकांना बर्याचदा जात तणावाया
परिथतीत ठेवले जाते. यामुळे सैिनकांचे मनोबल उच ठ ेवयासाठी काय कराव े लागत े
अयथा याचा स ैिनकांया भाविनक वायावर परणाम होऊ शकतो िकंवा आणखी
वाईट हणज े भाविनकर या कोसळ ून जाऊ शकतात .
६. एक चांगला नेता सैिनकांना यांया कामाच े िकती कौतुक आहे हे सांगेल. गटाचे छोटे
िवजय ओळखयासाठी उफ ूत पाट देयासार या सोया क ृती सैिनकांना पुहा
विलत क शकतात .
२.३.२ - संघटनेतील नेयाची वैिश्ये :
यवसाय स ंघटनेत उम न ेतृव हा यवथापनाच कणा असतो . नेतृवािशवाय इतर सव
यावसाियक घटक कुचकामी ठर तात. भावी नेते एखाा संथेला उपादकता
वाढवयासाठी आिण यावसाियक उिे साय करयासाठी मदत क शकतात , तर
कमकुवत नेतृव उपादकत ेला हानी पोहोचव ू शकते आिण यवसायाच े आरोय धोयात
आणू शकते. नेतृव हे सव समया द ूर करणा री उपाययोजना नाही, तथािप , संथेतील
अनेक समया द ूर करयासाठी अनेक िभन घटक उपिथत असण े आवयक आहेत.
हे देखील िवचारात घेतले पािहज े क अनेक िभन भावी -आिण अभावी -नेतृव शैली
आहेत. तुमया संथेतील यवथापका ंया नेतृव मता ंचे मूयांकन करयासाठी ,
येक यवथापक खालील गोी िकती चांगया कार े करतो याचा िवचार करा.
१. मागदशन करणे :
यवथापक कमचाया ंना अथपूण मागदशन आिण सला देयास सम असाव ेत.
आवयक असयास , यवथापका ंनी कमचार्यांना यांची नोकरीची काय अिधक
कायमतेने आिण भावीपण े कशी करावी हे दशवावे. कमचार्यांया वाढीसाठी आिण
िवकासासाठी आवयक असल ेले समथन दान करयात यवथापक सम असल े
पािहज ेत.

munotes.in

Page 22


22 यवथापन आिण संघटना िवकास २. कमचाया ंना ेरत करते :
चांगले नेते कमचार्यांना कठोर परम करयास आिण संघटनामक गरजा पूण
करयासाठी शय होईल या मायमान े ेरत करतात . काही नेते कमचार्यांना कठोर
परम करयास ेरत क शकतात , तर इतर यवथापक कमचार्यांना कठोर
परम न करयाया परणामाची भीती दाखव ू शकतात . दोही पती ेरणेसाठी काय
करतात आिण यवथापकाची िविश शैली आिण संथेया संकृतीनुसार एक
दुसर्यापेा चांगले काय क शकते.
३. कारवा हीस चालना द ेतात :
कोणती कामे कोण करणार , कामे केहा पूण होतील , कोणती कामे पूण होतील याचे
िनयोजन कन नेयांनी कृती सु करणे महवाच े आहे. यावसाियक उिे पूण
करयासाठी पपण े परभािषत केलेया योजन ेिशवाय आिण यवथापक आिण
संबंिधत पांमधील चांगला संवाद, यवथापकय नेतृवाचे इतर पैलू िकतीही मजबूत
असल े तरीही संथा अपयशी ठरेल. यवथापका ंनी यवसाय गरजा पूण करयासाठी
मानवी संसाधना ंचा वापर करयासाठी जलद कृती सु करयास सम असल े पािहज े.
४. मनोबल वाढवत े आिण समाधान सुधारत े :
चांगले नेते कमचार्यांमये आमिवास िनमाण कन आिण उपादकत ेसाठी अनुकूल
वातावरण िनमाण कन कमचार्यांची उपादकता वाढवतात . जेहा कमचार्यांना तणाव
िकंवा िवचिलत वाटते, तेहा नोकरीची कामिगरी आिण नोकरी या समाधा नामुळे ते
तन जात े. जेहा यवथापक मनोबल वाढवतात , तेहा ते धारणा सुधारयास ,
कमचार्यांया नोकरीतील समाधा न वाढिवयात मदत क शकते आिण महवाया
गोवर अनुकूल परणाम क शकते.
५. कमचाया ंया गरजा आिण संथामक गरजा समवियत करतात :
भावी होयासाठी येक यवथापकान े करणे आवयक असल ेया सवात महवाया
गोप ैक एक हणज े कमचारी गरजा आिण संथामक गरजा यात समवय राखण े.
कमचार्यांची ितभा , वारय े आिण इतर गरजा या सव गोी संथामक गरजा आिण
उिे यांयाशी जुळवून घेयासाठी यवथापक िकती चांगले काय करतो यावर
अवल ंबून असत े. सवक ृ यवथापका ंना येक कमचार्यांया गरजा आिण कौशय े
संथेया उिा ंशी भावीपण े समव ियत कराया लागतात .
६. ितिनधया जबाबदाया :
नेयांना खूप जात ितिनधीव देणे शय आहे तसेच नेयांना फार कमी ितिनधीव
करणे शय आहे. भावी नेयांना काय सोपवायच े आिण काय हाताळायच े हे मािहत
असायला हव े, जेणेकन संघटना शय िततक उपादक होईल. कमचार्यांचे समाधान
राखयासाठी पुरेसे ितिनधी मंडळ देखील आवयक आहे, कारण कमचारी खूप कमी munotes.in

Page 23


िनदशन आिण न ेतृव – २
23 ितिनधीव करणार ्या यवथापकाचा फायदा घेऊ शकतात आिण खूप जात
ितिनधीव करणार ्या यवथापकावर नाराज होऊ शकतात .
२.३.३ - संघटनामक नेतृव
संघटनामक नेतृव ही जादू नाही जी एका यकड े असत े आिण दुसयाकड े नसते.
संघटनामक न ेतृव हणज े असेही नाही िक , वरा ंनी िदलेले आदेश िकती पाळल े
जातात हे पाहणे. संथेचे नेतृव हणज े, कमचाया ंया गरजा आिण कंपनीचे लय
लात घेऊन कंपनीसाठी फायद े िमळवण े आिण यांचे संरण करणे आिण समान
उिे साय करयासाठी यांना चांगया वातावरणात काम करयासाठी एक
आणयाचे यन कर णे. ही (Sansom १९९८ या मत े) यवथापनाची मता आहे.
उा ंती आिण संघटना वाढिवयात संघटनामक नेतृवाची मयवत भूिमका असत े. हे
एखाा संथेया सदयाला आिण कायरत संघांना आहाना ंना तड देयास आिण
संथामक येयासाठी योय मागाने काय करयास मदत क शकते. डफ आिण
टेस यांनी संथेया नेतृवाचे वणन “एक अशी य” हणून केले आहे “जी एखाा
संथेमये याया ी आिण रणनीतीार े बदल घडवून आणू शकते”
डंफ आिण टेस यांया १९९४ मधील िसिनअर मधील ल ेखानुसार आिण लेिमंगया
२००६ मधील ल ेखानुसार). झपाट्याने बदलणाया यवसाया चे कल आिण ाहका ंया
वाढया मागणीया या युगात, नेतृवाची भूिमका आजकाल अिधक महवाची आहे.
संघटना ंसाठी अशा धोरणामक नेतृवाची गरज आहे, जे आवयक बदल आिण
बदला ंचा आगाऊ अंदाज लावयास सम आहेत आिण हे बदल यशवीपण े समजून
घेयासाठी आिण िवकारयासाठी कामगार आिण संघांसाठी आवयक वचनबता
आिण अयंत योय वातावरण तयार क शक तात. नेयांची ही कृती केवळ संथेया
परणामकारकत ेसाठीच नहे तर ितया अितवासाठी देखील िनणायक आहे (बास -
१९९० ; बक आिण कूपर – २००४ मधील ल ेखानुसार). कोणयाही धोरणामक
यवसाय ियेचा अवल ंब केयािशवाय यावसाियक उिे साय होऊ शकत नाहीत ,
याचमाण े संघटनामक यश आिण िटकाव देखील नेयांया धोरणामक भूिमकेिशवाय
पूण होऊ शकत नाही. संसाधना ंया वाटपापास ून ते संरेखनापय त, गोीया
आकलनापास ून ते भिवयात ल कित करणे, संघटनेची उिे िमळिवयासाठी
संघांमये वचनबता तयार करणे आिण वृ करणे, शात वाढीची पुी करणे, इ. सव
कायासाठी स ंघटनामक न ेतृवाची याी आह े. (McGuire – २००३ मधील
लेखानुसार).
दूरदश नेतृव हणज े संथा आिण संघटनामक संघांना मागमण करयासाठी नेतृव
करणे. नेयांना आिण अनुयायांना कुठे जायच े हेच कळत नसेल तर नेतृवाला काहीच
अथ नाही. यामुळे नेयांची ी प असण े महवाच े आहे. जर आपण दूरी बल
िवचार क ेला तर यात िभन िचे असू शकतात . बेिनस आिण नानस यांया मते “दूरी
ही संथेया संभाय आिण इिछत भिवयाची मानिसक ितमा आहे” (बेिनस आिण
नानस यांया १९८५ मधील , िलयल , मॅसी २००० मधील पृ ४८ वरील munotes.in

Page 24


24 यवथापन आिण संघटना िवकास लेखानुसार) ही मानिसक ितमा नेयांया मनात वाढते . गोी अचूकपणे समजून
घेयाची आिण संथेया सुधारणेसाठी आिण िटकाऊपणासाठी यांचा हशारीन े वापर
करयाची संघटनामक न ेतृवाची मता यावर अवल ंबून असत े. बेिनस हे देखील वणन
करतात क अशा काही यावहारक ्या िस नेतृव मता आहेत या एखाा
संथेया कायमतेवर परणाम क शकतात , यात ‘दूरी आिण येय िनिती ’
(Vision and goal setting ), ‘परपर कौशय े आिण वत: चे ान’ (Interpersonal
skills and personal knowledge ) यासह काही खास वैिश्यांचा समाव ेश आहे या
कोणयाही िविश यवसाया ंशी संबंिधत असू शकतात . कॉटर सांगतात क, दूरी ही
एखाा नेयाची या ीने संघाला संरेिखत करताना भिवयाकड े पाहयाची मता
असत े आिण नंतर यांना या भिवया शी संबंिधत अपेित उिे साय करण्याची
ेरणा देते: “दूरी हे िनिहत िकंवा अंतभूत असल ेल्या भिवयाच े िच आहे. ते भिवय
घडवयासाठी लोकांनी यन का करावेत यावर प भाय आहे” (कोटर यांया
१९९६ मधील प ृ ६८ वरील ल ेखानुसार). संथा संघांवर आधारत असतात आिण
गोी घडवयासाठी समिपत संघकाय आवयक असत े. या लोकांना आिण संघांना
भिवयाच े प िच हवे आहे जे यांना इिछत भिवय िमळिवयासाठी यना ंची
पराकाा करतात . या लोकांया ीने हेही महवाच े आहे क यांया कामाच े आिण
िनणयांचे कारण काय? ही नेयाची ी असत े याम ुळे संघटनामक कायसंघाचे कृती
आिण िनणय इिछत भिवयाया वातिवक िचात बसतात याची खाी देते (कोटर
यांया १९९६ मधील ल ेखानुसार) कोटर असेही चचा करतात क, नेयांया ीिशवाय
संघटनेतील लोकांची ेरणा खालाव ू शकते, कमचारी आिण यांची काम े िनरथक
बनतात , यांचा परणाम संथेसाठी सवात वाईट ठ शकतो. ते पुढे हतात क,
"नेतृवाचा ीकोन महवाची भूिमका बजाव तो."
२.३.४ - नेयाच े गुण :
नेयामय े बहआयामी गुण असतात जे याला भावी व आकष क बनवतात . चांगया
नेयामय े खालील गोी आवयक आहेत:
१. शारीरक य वप : नेयाचे वप आनंददायक असल े पािहजे. चांगया
नेयासाठी शरीर आिण आरोय खूप महवाच े असत े.
२. वन े आिण दूरी : जोपय त तो भिवयाकडे सकारामक नजर ेने पाहत आहे हे
दाखवत नाही तोपयत नेता भाव िटकव ून ठेवू शकत नाही. याला भिवयातील
परिथतीची कपना करावी लागत े आिण याा रे तािकक कायम तयार करावे
लागतात .
३. बुिमा : समया आिण कठीण परिथती तपासयासाठी नेता पुरेसा हशार
असावा . तो िवेषणामक मता असणारा असावा जो साधक - बाधका ंचा िवचार
करतो आिण नंतर परिथतीचा सारांश देतो. हणून, मनाचा सकारामक कल आिण
परपव ीकोन खूप महवाचा आहे. munotes.in

Page 25


िनदशन आिण न ेतृव – २
25 ४. संेषण कौशय े : नेयाने धोरणे आिण कायपती पपण े, अचूकपणे आिण
भावीपण े संेषण करयास सम असण े आवयक आहे. हे मन वळवण े आिण उेिजत
होयास उपयु ठ शकते.
५. उि ्ये : नेता िन :पपाती असावा , एखाा िविश यबल िनप ीकोन
असावा . याने वतःच े मत िवकिसत केले पािहज े आिण याचा िनणय हा तये आिण
तकावर आधारत असावा .
६. कामाच े ान : एखाा नेयाला याया अिधनथा ंया कामाच े वप अगदी
अचूकपणे मािहत असल े पािहज े कारण तेहाच तो याया अिधनथा ंचा िवास आिण
मन िजंकू शकतो .
७. जबाबदारीची भावना : भावाची भावना येयासाठी एखाा यया कामाची
जबाबदारी आिण उरदाियव खूप महवाच े आहे. नेयाला संघटनामक उिा ंती
जबाबदारीची जाणीव असण े आवयक आहे कारण तरच तो खया अथाने जातीत
जात मता ंचा वापर क शकतो . यासाठी , याला वतःला ेरत करावे लागेल आिण
जागृत करावे लागेल आिण आपया मतेचे सवम फिलत देयाचा आह धरावा
लागेल. तरच तो अिधनथा ंना उम कामासाठी वृ क शकतो .
८. आमिवास आिण इछाश : अिधनथा ंचा आमिवास िमळिवयासाठी
वत: वरील आमिवास महवाचा आहे. तो िवासाह असावा आिण याने पूण
इछाशन े परिथती हाताळली पािहज े.
९. मानवतावादी : नेयामय े मानवता वादी ीको न असण े आवयक आहे कारण तो
मनुयांशी यवहा र करतो आिण यांयाशी वैयिक संपकात असतो . याला याया
अिधनथा ंया वैयिक समया अयंत काळजीप ूवक आिण लपूवक हाताळाया
लागतात . हणूनच, अनुकूल वातावरण िनमाण करयासाठी मानवावर मानवतावादी
आधारावर उपचार करणे आवयक आहे.
१०. सहान ुभूती / सहवेदना : नेयाने कमचा या ंचा सहान ुभूितपूवक िवचार करावा . नेता
सकारामक व सहान ुभूतीने िवचार करत अस ेल तरच , िनप िनणय आिण वतुिनता
येते. नेयाने कमचार्यांया समया आिण तारी समजून घेतया पािहज ेत आिण
कमचार्यांया गरजा आिण आका ंांचा देखील संपूण िवचार केला पािहज े. यामुळे
कमचाया ंशी मानवी संबंध आिण वैयिक संपक सुधारयास मदत होते.
नेयामय े असल ेया वरील गुणांवन, नेतृवाची याी आिण यवसायाया
याीसाठी याचे महव समजू शकते. नेयामय े एकाच वेळी सव गुण असू शकत
नाहीत . परंतु यापैक काही भावी परणाम साय करयात मदत करतात .

munotes.in

Page 26


26 यवथापन आिण संघटना िवकास आपली गती तपासा (Check your Progress ):
अ) खालील िवधान च ूक क बरोबर त े सांगा:
१. िविश जाती िकंवा धमाशी संबंिधत मािहतीचा सार केयास शहाणपणाच े ठरेल.
२. नेतृव हणज े येय साय करयासाठी संथेतील लोकांसोबत एक काम
करयाची िया.
३. कमकुवत नेते एखाा संथेला उपादकता वाढवयासाठी आिण यावसाियक
उिे साय करयासाठी मदत क शकतात .
४. संघटनामक नेतृव सवामये असत े.
५. नेयामय े बहआयामी गुण असतात .
ब) टीपा िलहा:
१. समाज मायमा ंमधील नैितकता
२. नेयाया जबाबदाया
३. संघटनेतील नेयाची वैिश्ये
४. संघटनामक नेतृव
५. नेयाचे गुण
२.४ नेतृवाची शैली (STYLE OF LEADERSHIP)
नेता ही अशी य असत े जी लोकांया समूहाला येय साय करयासाठी भािवत
करते तर नेतृव ही एक सामाय येय साय करयासाठी लोकांया गटाला ेरत
करयाची कला असत े. िभन नेतृव शैलीमुळे संथेवर िभन परणाम होतो. नेयाला
परिथतीन ुसार नेतृव शैलीचा सवात भावी ीकोन िनवडावा लागतो कारण
संघटनेया यशासाठी नेतृव शैली महवप ूण असत े. या नेतृव शैली आिण यांचा भाव
समजून घेतयास , येकजण अिधक लविचक आिण चांगला नेता बनू शकतो .
२.४.१ - यावहारक न ेतृव :
ही एक संा आहे जी नेतृव िसांतांया गटाचे वगकरण करयासाठी वापरली जाते व
जी नेते आिण अनुयायांमधील परपरस ंवादात सम वय साधत े. नेतृवाची ही शैली या
आधारावर सु होते क संघटनेतील सदय जेहा नोकरी िवकारतात , तेहा यांया
नेयाचे आदेश पूण पालन करयास सहमती देतात. ‘यवहार ’ हा सहसा संघ सदया ंना
यांया यन आिण अनुपालनाया बदयात पैसे देतो. यामुळे, जर यांचे काय पूव-
िनधारत मानका ंची पूतता करत नसेल तर नेयाला संघ सदया ंना ‘िशा’ करयाचा
अिधकार आहे. कायसंघाचे सदय यवहाराया नेतृवाखाली यांया नोकरीतील
समाधान सुधारयासाठी काही ना काही तरी क शकतात . नेता गटाया सदया ंना munotes.in

Page 27


िनदशन आिण न ेतृव – २
27 आिथक िकंवा काही लोभने अथवा इनाम देऊन यांचे उपन / मोबदयाची िक ंमत
वाढवयाची स ंधी देऊ शकतो , जे उच मानका ंना िकंवा अिधक उपादनमत ेला
ोसाहन देतात. उलटपी , यावहारक न ेता ‘अपवादा चे यवथापन ’ क शकतो ,
याार े, चांगया कामाच े बीस देयाऐवजी , आवयक मानका ंची पूतता न झायास तो
अनुयायांवर सुधारामक कारवाई करेल.
यावहारक न ेतृव हे खयाखुया नेतृव शैलीपेा यवथापन करयाचा एक माग आहे,
कारण यात अपकालीन कायावर ल कित केले जाते. ान-आधारत िकंवा
सजनशील कायासाठी याला ठळक मयादा आहेत, परंतु अनेक संथांमये ती एक
सामाय शैली हणून वापरली जात े.
२.४.२ - हकूमशाही न ेतृव :
हकूमशाही नेतृवामय े कमचाया ंकडून जबरदती , भीती व दडपण अशा मायमान े
काम कन घ ेतले जाते. या नेतृवामय े िनणय घेयाचा अिधका र यवथापकाचा आह े
असे समजयात य ेते. असा यवथापक िनण य िय ेत कम चाया ंना सहभागी कन
घेत नाही . यामुळेच या न ेतृवाला हक ूमशाही िक ंवा एकत ं नेतृव अस े संबोधल े जाते. या
नेतृव कारात कम चाया ंना अिजबात थान िदल े जात नाही . यांया भाव नांचा आदर
केला जात नाही . यवथापक आपल े आचार , िवचार , िनणय िक ंवा वत णुकवर
कमचाया ंचा भाव पड ू देत नाही . अशा स ंरचनेत यश िमळायास याच े ेय व कौत ुक
यवथापकाला िमळत े. परंतु अपयश आयास याची जबाबदारी मा कम चाया ंवर
टाकयात य ेते. चुकांसाठी कम चाया ंना जबाबदार धरल े जात े. अनेकदा च ुकांसाठी
शासन करण े, मजुरीमय े कपात करण े, अशा िशा होतात पर ंतु सयपरिथतीमय े
कामगार वग सुिशित व स ंघिटत असयाम ुळे अशा कारया न ेतृवाला िवरोध क ेला
जातो. असे नेतृव स ंकटकाळी भावी वाटत असल े त र ी सामाय परिथतीत मा
कुचकामी ठरत े.
हकूमशाही न ेतृवाचे काही फायद े आह ेत, जसे िनणय वरत होतो , संघटनेला यश
िमळायास मोठ ्या माणात मोबदला िमळतो , संकटकालीन परिथतीतही अप ेित
उिप ुत होऊ शकत े. तसेच या न ेतृवाचे काही तोट े आहेत उदाहरणाथ कमचाया ंना
दुयम थान िदल े जाते, कमचाया ंना ेरणा िदली जात नाही , िनणय िय ेत समािव
केले जात नाही व कम चाया ंचे शोषण होत े, इयादी .
२.४.३ - परवत नवादी नेतृव :
परवत नशील नेतृव ही एक नेतृव शैली आहे यामय े अनुयायांमये मौयवान आिण
सकारामक बदल घडवून आणत े. एक परवत नवादी नेता एकमेकांना मदत
करयासाठी , एकमेकांना शोधयासाठी , उसाहवध क आिण सामंजयप ूण बनयासाठी
आिण संपूणपणे संथेची काळजी घेयासाठी इतरांचे ‘परवत न’ करयावर ल कित
करतो . या नेतृवात, नेता याया अनुयायी गटाची ेरणा, मनोबल आिण कामिगरी
वाढवतो . ही नेतृवशैली असल ेली य हा खरा नेता आहे जो याया िकंवा ितया munotes.in

Page 28


28 यवथापन आिण संघटना िवकास संघाला भिवयाया सामाियक ीने ेरत करतो . परवत नवादी नेते अयंत दूरी
असतात आिण संवाद साधयात बराच वेळ घालवतात . ते नेतृव करतातच असे नाही,
कारण ते यांया संघांमये जबाबदारी सोपवतात .
ब याच संथांमये यावहारक आिण परवत नवादी नेतृवाची गरज असत े. यावहारक
नेते (िकंवा यवथापक ) हे सुिनित करतात क िनयिमत काम िवासाह तेने केले जाते,
तर परवत नवादी नेते मुयवध क उपम हाताळतात .
२.४.४ - सेवक नेतृव :
१९७० या दशकात रॉबट ीनलीफ यांनी तयार केलेली ही संा, अशा नेयाचे वणन
करते याला सहसा औपचारकपण े नेता असे हणून ओळखल े जात नाही. जेहा
एखादी य, एखाा संथेतील कोणयाही तरावर , याया िकंवा ितया संघाया
गरजा पूण करयाया गुणवेने नेतृव करते, तेहा याचे िकंवा ितचे वणन ‘सेवक नेता’
हणून केले जाते. सेवक नेतृवाचे सेवक हणून नेयावर ल कित होते, याची मुय
भूिमका संघाया सदया ंना िवकिसत करणे, सम करणे आिण यांना पािठंबा देणे,
यांना यांची मता पूणपणे िवकिसत करयात आिण यांचे सवम दान करयात
मदत करणे. अनेक कार े, सेवक नेतृव हे लोकशाही नेतृवाचे एक कार आहे, कारण
संपूण संघ िनणय िय ेत गुंतलेला असतो .
सेवक नेतृव रचनेचे समथक सुचवतात क या जगात मूये अिधकािधक महवाची
आहेत आिण यामय े सेवक नेते यांया मूये आिण आदशा या आधार े सा ा
करतात अशा जगात हा एक महवाचा माग आहे.
२.४.५ - करमाई नेतृव : करमाई नेता आिण परवत नवादी नेयामय े अनेक
समानता असतात , यामय े परवत नवादी नेता करमाई असू शकतो . यांचा मुय
फरक यांया मूलभूत उिा मये आहे. परवत नवादी नेयाचा मुय उी संथेत
परवत न करयावर असतो व करमाई नेयाला िवशेष बदल करावया चे नसतात. एक
करमाई नेतृव शैली ही परवत नशील नेतृव शैलीसारखीच असू शकते, यामय े नेता
याया िकंवा ितया संघामये उसाहा ची ेरणा द ेतो आिण इतरांना पुढे नेयात खूप
उसाही असतो .
तथािप , करमाई नेते यांया संघापेा वतःवर अिधक िवास ठेवू शकतात . यामुळे
नेता िनघून गेयास एखादा कप िकंवा अगदी संपूण संथा कोलमड ून पडयाचा
धोका िनमाण होऊ शकतो कारण यांया अनुयायांया ीने यश हे करमाई नेयाया
उपिथतीशी जोडल ेले असत े. अशा कार े, करमाई नेतृव मोठी जबाबदारी पार पाडते
आिण नेयाकड ून दीघकालीन वचनब तेची आवयकता असत े.
२.४.६ - लोकशाही न ेतृव : सवसामाय परिथतीत लोकशाही न ेतृव आदश मानल े
जाते. लोकशाही न ेतृव लोकशाहीवर अवल ंबून असत े. या कारया न ेतृवात
कमचाया ंचे सिय सहकाय घेतले जात े. यांना महवाया िनण य िय ेत सहभाग
िदला जातो. एखाा महवाया ावर िनण य घेयापूव कम चाया ंची मत े जाणून घेतली munotes.in

Page 29


िनदशन आिण न ेतृव – २
29 जातात . यांना यवथापनातही सहभाग िदला जातो . या नेतृवात कम चाया ंना अन ेक
बाबतीत सहभागी कन घ ेतले जात े. या कारया न ेतृवात अिधकाराया
कीकरणाप ेा िव कीकरणावर अिधक भर िदला जातो . कमचाया ंना चा ंगली वागण ूक
िदली जात े याम ुळे ते आपली जबाबदारी टाळत नाहीत . सामूिहक िनण य िय ेमुळे
बहतेक जण या न ेतृवाचा प ुरकार करतात . लोकशाही न ेतृवाचे काही फायद े आहेत;
जसे कमचाया ंना िनण य िय ेत समािव केले जाते, िनणय साम ूिहक पतीन े घेतला
जातो याम ुळे समूह भावना तयार होत े, कमचाया ंना ेरणा िदया जातात , संघष
होयाच े माण कमी होत े, इयादी . लोकशाही न ेतृवाचे काही तोट े आहेत; उदाहरणाथ
नेयावर कम चाया ंचा जात भाव पड ू शकतो , कमचायांना संघटनेया सव ांची
जाण नसत े, सव कमचाया ंना िनण य िय ेत समािव करता य ेत नाही , इयादी .
२.४.७ – िनरंकुश (मु सोडल ेले / मु लगाम / बेलगाम ) नेतृव (Laissez -Faire
- लैसी-फेअर) : िनरंकुश नेतृव शैलीला ‘िबना-हत ेपाची - hand s-off’ शैली हणून
देखील ओळखल े जाते. ही एक अशी श ैली आहे यामय े यवथापक कमी िकंवा
कोणतीही िदशा देत नाही आिण कमचायाना शय िततके वातंय देतो. सव सा िकंवा
अिधकार कमचार्यांना िदलेले असतात आिण यांनी वतःच येये िनित करणे, िनणय
घेणे आिण समया ंचे िनराकरण करणे अपेित असत े.
िनरंकुश नेतृव (Laissez -Faire - Leave it be ) या च वाचाराचा अथ "सोडून
ा" असा आहे आिण याचा वापर एखाा नेयाचे वणन करयासाठी केला जातो जो
याया िकंवा ितया सहकाया ंना यांचे काय करयास सोडून देतो. नेयाने काय साय
होत आहे याचे िनरीण केले आिण हे याया िकंवा ितया संघाला िनयिमतपण े
कळवल े तर ते भावी ठ शकते. बरेचदा, िनरंकुश नेतृव अशा संघांसाठी उपयोगी
ठरते यात य खूप अनुभवी आिण कुशल तसेच वयंेरत असतात . दुदवाने, अशा
परिथतीही उवतात जेथे यवथापक पुरेसे िनयंण ठेवत नाहीत . या कारया
शैलीचा फायदा केवळ या बाबतीत सकारामक असतो जेहा कमचारी खूप जबाबदार
असतात आिण सजनशील नोकया ंया बाबतीत िजथे एखादी यला याया वत:
या महवा कांांारे मागदशन होते. या शैलीचे अिधक तोटे आहेत कारण ही शैली हा
सहसा नेयाया वारयाया अभावाचा परणाम असतो याम ुळे तो ही शैली
वीकारतो . हे खराब यवथापन िस करते आिण कमचार्यांची िदशा आिण ल
कित करयाची भावना गमावत े. यवथापन आिण नेतृवाया अनाथ ेमुळे
कमचाया ंना यांया कामात रस कमी होतो आिण यांयात असंतोष वाढतो .
२.४.८ - नोकरशाही नेतृव : ही नेतृवाची शैली आहे जी बदलया वातावरणात
यांची उपयुता िवचारात न घेता कायपती आिण ऐितहािसक पतवर जोर देते.
नोकरशाही नेते िनयंण वाढव ून समया सोडवयाचा यन करतात आिण यांची ही
मता मािहतीया वाहावर िनयंण ठेवयापास ून येते. नोकरशाही नेते ‘पुतकाार े’
काय करतात , हे सुिनित करतात क यांचे कमचारी आदेशांचे अचूक पालन करतात . munotes.in

Page 30


30 यवथापन आिण संघटना िवकास यंसामीसह काम करणे, िवषारी पदाथा सह, उंचीवर काम करणे िकंवा रोख हाताळणी
यांसारया मोठ्या रकमेचा समाव ेश असल ेया जोखमीया कामासाठी ही अितशय
योय शैली आहे. इतर परिथतमय े, लविचकता आिण उच पातळीच े िनयंण
कमचार्यांचे मनोध ैय खचू शकते आिण बदलया बा परिथत वर ितिया देयाची
संथेची मता कमी क शकते.
वर चचा केलेया िविवध नेतृव शैली हे िस करतात क नेतृव शैली ही महवप ुण
वैिश्ये असतात जी संघटना ंमधील नेयांबल विणलेली असतात . या व ेगवेगया
गुणधमा या श ैलचे अनुकूल एकीकरण (अनुप िमलाप ) आहे आिण संपूण कंपनी
आिण िकंवा संथेया संकृतीवर दूरगामी भाव टाकतात .
२.५ नेतृव सातय / िनरंतरता (LEADERSHIP CONTINUUM)
नेतृव सातय िह संकपना म ूलतः १९५८ मये टॅनेनबॉम आिण िमट यांनी मांडली
होती आिण नंतर १९७३ मये अयावत केली गेली. यांचे िलखाण काय
यवथापकास उपलध संभाय नेतृव वतनाचे सातय सूिचत करते; आिण याम ुळे
िकतीतरी निवन न ेतृव शैली थापया जाऊ शकतात .
२. ५.१ - नेतृव िनरंतरतेचे ाप (आराखडा / रचना ) :
नेतृव िनर ंतरता यवथापकाार े वापरया जाणार्या अिधकाराया याीशी आिण
िनणय घेयाया बाबतीत गैर-यवथापका ंना िमळणाया वातंयाया माणात
संबंिधत ियांची िवतारका सादर करते. हकुमशाही आिण िनरंकुश (आकृती 1 पहा)
या दोन टोकांया नेतृव शैलया दरयानया िनरंतरतेवर नेतृव शैलीची िवतृत ेणी
िचित केली गेली आहे. डावी बाजू अशी शैली दशवते िजथे यवथापकाार े िनयंण
ठेवले जाते आिण उजवी बाजू िनरंकुश नेतृव दशिवते. तथािप , कोणत ेही टोक िनरपे
नसते आिण अिधकार आिण वातंय कधीही यांया मयादांिशवाय नसते.
टॅनेनबॉम आिण िमट िनरंतरता, मॅकेगरया िसांत ‘X’ आिण िसांत ‘Y’ या
कपन ेशी संबंिधत असू शकतात . वर क ित न ेतृव िसा ंत ‘X’ व अिधनथ क ित
नेतृव िसा ंत ‘Y’ कडे झुकलेले आहे.





munotes.in

Page 31


िनदशन आिण न ेतृव – २
31
आकृती १: नेतृव िनरंतरतेचे ाप (आराखडा / रचना) :

एक यवथापक यायाार े ठेवलेया िनयंणाया मयादानुसार दशिवला जातो.
या िकोनान ुसार, नेतृवाया चार मुय शैली ओळखया जातात :
१. सांगतो (Tells ) : यवथापक समया ओळखतो , िनणय घेतो आिण
अधीनथा ंना याची सूचना द ेतो. अधीनथ िनणय घेयाया िय ेचा भाग नसतात
आिण यवथापकान े यांया िनणयांची लवकरात लवकर अंमलबजावणी करावी अशी
अपेा असत े.
२. िवकतो (Sells ) : िनणय फ यवथापकाार े घेतला जातो परंतु याला हे समजत े
क या िनणयाचा सामना करणार ्यांकडून काही माणात िवरोध होईल आिण हणून तो
वीकारयासाठी यांचे मन वळवयाचा यन करतो .
३. सला घेतो (Consults ) : यवथापकान े समया ओळखली असली तरी तो
अंितम िनणय घेत नाही. अिधनथा ंसमोर समया मांडली जाते आिण अिधनथा ंकडून
यावर उपाय सुचवले जातात .
४. सामील होतो (Joins) : यवथापक या मयादांमये अिधनथा ंकडून िनणय
घेतला जाऊ शकतो ते ठरवतो आिण नंतर अधीनथा ंसह अंितम िनणय घेतो.
टॅनेनबॉम आिण िमट यांया मते, जर एखााला यावहारक आिण इ अशी नेतृव
शैली िनवडायची असेल, तर याचे उर खालील तीन घटका ंवर अवल ंबून असेल:
अ) यवथापका या वतनावर परणाम करणार े घटक :
नेयाया वतनावर याचे यिमव , पाभूमी, ान आिण अनुभव यांचा भाव पडतो .
यात पुढील घटका ंचा समाव ेश आहे:
munotes.in

Page 32


32 यवथापन आिण संघटना िवकास  मूय णाली
 अिधनथा ंवर िवास
 नेतृव वृी
 अिनित परिथतीत सुरिततेची भावना
ब) अिधनथा ंया वतनावर परणाम करणार े घटक : अिधनथा ंचे यिमव आिण
नेयाकड ून यांया अपेा यांचा यांया वागणुकवर भाव पडतो . यात पुढील
घटका ंचा समाव ेश आहे:
 िनणय घेताना जबाबदारी वीकारयाची तयारी
 अपत ेसाठी सिहण ुतेची मयादा
 समय ेमये वारय आिण याचे महव हणून भावना
 वातंयाया गरजांची तीता
 समय ेला सामोर े जायासाठी ान आिण अनुभव
 संथेया येयांसह समजून घेणे आिण ओळखण े
जर हे घटक सकारामक बाजूने असतील तर नेयाार े अिधनथा ंना अिधक वातंय
िदले जाऊ शकते.
क) परिथती चे परणाम करणार े घटक : पयावरणीय आिण सामाय परिथती
देखील नेयाया वतनावर परणाम करतात . यामय े यात पुढील घटका ंचा समाव ेश
आहे::
 संथेचा कार
 गट परणामकारकता
 समय ेचे वप
 वेळेचा दबाव
२.५.२ - भावी नेते िवकिसत करया या पती :
१. उिा ंनुसार यवथापनाचा योय वापर :
उिा ंनुसार यवथापन हे िविश आिण आहानामक उिे थािपत करयासाठी
एक अितशय भावी तं आहे. एकदा यवथापका ंनी प, िविश आिण आहानामक
उिे ठरवया न ंतर ते अिधनथांना िदशा देतात. यवथापका ंना काही समया
आयास ते अिधनथा ंनाही मदत क शकतात .

munotes.in

Page 33


िनदशन आिण न ेतृव – २
33 २. कमचार्यांना अथपूण आिण आवडीची काम दान करणे :
यवथापका ंनी कम चायांना अथ पूण व आवडीची कामे दान करावीत . कमचायांना
काम करयाची उपजत इछा असत े. यवथापका ंनी अशा कमचायांना/ अिधनथा ंना
आहानामक काम दान केले पािहज े. िशवाय , अिधनथा ंनी एखाद े काय चांगले
केयावर यांना बीस िदले पािहज े. शेवटी, जसजस े ते अनुभव घेतात आिण यांया
कामात पारंगत होतात , तसतस े अिधनथा ंना उच जबाबदाया िदया पािहज ेत.
३. संेषण कौशय े सुधारयावर ल कित करणे :
भावी संवादासाठी यवथापका ंनी सव मुख अडथळ े दूर केले पािहज ेत. सूचना
देताना यवथापकान े पपण े, िवशेषत: आिण िनःसंिदधपण े संवाद साधला पािहज े.
नेता केवळ चांगला संवाद साधू शकत नाही, तर तो चांगला ोताही असला पािहज े. एक
चांगला ोता बनून, यवथापक कमचार्यांया िचंता समजून घेयास सम असतील
आिण यांना योय पतीन े संबोिधत क शकतील . यवथापका ंनी ल द ेयासारखा
आणखी एक महवाच े पैलू हणज े अिभाय . यांनी अिधनथा ंना आवयक अिभाय
ावा जेणेकन ते यांचे कायदशन सुधा शकतील .
४. अिधनथा ंसाठी भावी कायदशन मूयांकन वापरण े :
अिधनथा ंनी िकती चांगली कामिगरी केली हे यवथापकान े ठरवल े पािहज े, वातिवक
कामिगरीची तुलना इिछत परणामा ंशी केली पािहज े. कायदशन मूयांकनान े
कमचार्यांया भावी कामिगरीला बीस आिण बळकटी आणली पािहज े. मूयांकनान े
अिधनथा ंया कमक ुवत ेावर देखील ल िद ले पािहज े आिण यांना यांचे
कायदशन कसे सुधारायच े ते दशवावे.
५. अिधकार आिण जबाबदारीच े योय सुपुदकरण :
िनयु काय करयासाठी यवथापकान े अिधनथा ंना पुरेसे अिधकार आिण जबाबदारी
िदली पािहज े. अिधनथा ंची ेरणा पातळी वाढते जर यांना अिधक जबाबदाया िकंवा
काय िदली गेली जी यांना महवाची वाटतात .
६. संघटन तयार करणे : यवथापकान े हे सुिनित केले पािहज े क येक
अिधनथ यला याची /ितची भूिमका आिण जबाबदाया समजतात . यवथापकान े
कमचार्यांना संथेचे येय देखील समजाव ून िदले पािहज े आिण अिधनथा ंना जाणीव
असली पािहज े क ते एका संघाचा भाग आहेत.
७. भावी िनणय घेयासाठी मानक िया वापरण े : यवथापका ने हे सुिनित
केले पािहज े क, घेतलेले िनणय योय आहेत आिण ते िनयोिजत वेळेत घेतले आहेत
आिण कमचार्यांनी ते वीकारल े आहेत. यासाठी यवथापकान े िनणय घेयाची
कायपती थापन करावी . munotes.in

Page 34


34 यवथापन आिण संघटना िवकास २.५.३ - पथ- येय िसा ंत (Path - Goal Theory) : पथ- येय िसांत िकंवा
पाथ-गोल मॉडेल हे येय साय करयासाठी कमचार्यांया आिण कामाया
वातावरणाशी उम कार े जुळणार े नेयाची शैली िकंवा वतन िनिद करयावर
आधारत िसांत आहे (हाऊस आिण िमशेल यांया १९७४ मधील ल ेखानुसार).
तुमया कमचार्यांची ेरणा, सशकरण आिण समाधान वाढवण े हे येय आहे
जेणेकन ते संथेचे उपादक सदय बनतील .
पथ- येय हे ूमया (१९६४ मधील ल ेखानुसार) अपेा िसांतावर आधारत आहे
यामय े एखादी य िविश कार े काय करेल या अपेेवर आधारत आहे क कृती
िदलेया िनकालान ंतर आिण या परणामाया आकष कतेवर आधारत आहे. पथ-येय
िसांत थम मािटन इहास (१९७० मये) यांनी सादर केला आिण नंतर हाऊस
(१९७१ मये) यांनी िवकिसत केला.
पथ-येय िसांत हा एक िया हणून िवचार केला जाऊ शकतो , यामय े नेते
कमचार्यांया गरजा आिण कामकाजाया वातावरणास अनुकूल अशी िविश वतणूक
िनवडतात जेणेकन ते कमचार्यांना यांया दैनंिदन कामाया ाीया मागावर
सवम मागदशन क शकतील . (नॉथहाउस , २०१३ मधील ल ेखानुसार).
पथ- येय िसांत ही तपशीलवार िया नसली तरी, खालील आकृतीमये
दशिवयामाण े ती सामायत : या मूलभूत चरणांचे अनुसरण करते:
 कमचारी आिण पयावरणीय वैिश्ये िनित करणे
 नेतृव शैली िनवडणे
 अशा ेरक घटका ंवर ल कित करणे जे कमचार्यांना यशवी होयास मदत
करतील .
अ) कमचारी वैिश्ये : कमचारी यांया गरजांया आधारावर यांया नेयाया
वतनाचा अथ लावतात , जसे क यांना आवयक असल ेया संरचनेची संलनता ,
समजल ेली मता आिण िनयंणाची इछा इयादी . उदाहरणाथ , जर एखाा नेयाने
यांया गरजेपेा जात िल रचना िदली तर ते कमी ेरत होतात . अशा कार े,
नेयाला यांया कमचार्यांना समजून घेणे आवयक आहे जेणेकन यांना सवम
कसे ेरत करावे हे यांना मािहत आहे.
ब) काय आिण पयावरणीय वैिश्ये : अडथया ंवर मात करणे हे पथ-येय िसांताचे
िवशेष ल आहे. जर एखादा अडथळा खूप मजबूत झाला, तर नेयाने पाऊल उचलल े
पािहज े आिण कमचार्याला याभोवती काम करयासाठी माग िनवडयास मदत केली
पािहज े. बरेचदा उवणारी काही अिधक कठीण काय वैिश्ये आहेत: munotes.in

Page 35


िनदशन आिण न ेतृव – २
35 (१) कायाची रचना : कायाया रचनेला नेयाया मदतीची आवयकता असू शकते.
उदाहरणाथ , जर काय संिदध असेल, तर नेयाला यास अिधक रचनामक बनवाव े
लागेल िकंवा अयंत कठीण कायाया रचनेला नेयाया मदतीची आवयकता भासेल.

(२) औपचारक अिधकार णाली : कायाया अिधकाराव र अवल ंबून, नेता प उिे
देऊ शकतो आिण/ िकंवा कमचायाला काही िकंवा सव िनयंण देऊ शकतो .
(३) काय संघ : जर कायसंघ मदत िक ंवा पाठबा द ेणाया वभावाचा नस ेल, तर
नेयाला एकसंधता आिण सहयोगी बनून कम चाया ंमये तशी च ैतयाची वृी (esprit -
de-corps ) आणण े आवयक आहे जी सव कायसंघ सदया ंना उसाह आिण भ
दान करते.
(४) नेयाच े वतन िकंवा शैली : पथ- येय िसांतचे वतं कार हणज े नेयाचे
वतन - नेता याया वतनाची शैली कमचार्यांशी आिण काय वैिश्यांशी जुळवून घेतो
जेणेकन कमचायांया ेरणेमुळे यांची उिे सफल होतात .
हाउस व िमश ेल यांनी (१९७४ मधील ल ेखानुसार) चार कारच े नेतृव वतन िकंवा
शैली परभािषत केली: िनदशक, सहायक , सहभागी आिण कामिगरी (सफलता ). ते दोन
घटका ंवर आधारत आहेत जे ओहायो टेट युिनहिस टीया अयास वतनानुसार दोन
घटकात आधारल ेले आहे (टोगिडल , १९७४ मधील ल ेखानुसार):
(अ) िवचार : संबंध वतन, जसे क आदर आिण िवास .
(ब) आरंिभक रचना : काय वतन, जसे क आयोजन , वेळापक आिण काय पूण झाले
आहे हे पाहणे. munotes.in

Page 36


36 यवथापन आिण संघटना िवकास खाली सूचीब केलेले पिहल े वतन, िनदशक - संरचनेला चालना द ेयावर आधारत
आहे. इतर तीन (सहायक , सहभागी आिण कामिगरी (सफलता )) िवचारावर आधारत
आहेत.
नेयाया वतनाचे चार पथ-लय कार आहेत:
(१) िनदशक : नेता अनुयायांना यांयाकड ून काय अपेित आहे याची मािहती देतो,
जसे क काय करावे, काय कसे करावे हे सांगणे आिण कामाच े वेळापक आिण
समवयन करणे. जेहा लोक कामाबल अिनित असतात िकंवा वातावरणात खूप
अिनितता असत े तेहा ते सवात भावीपण े िनदशन करता य ेते.
(२) सहायक : नेता कामगारा ंसाठी काळजी दाखव ून आिण मैीपूण आिण संपक
साधयाार े काम आनंददायी बनवतो . या परिथतीत काय आिण नातेसंबंध शारीरक
िकंवा मानिसक ्या आहानामक असतात अशा परिथतीत हे सवात भावी आहे.
(३) सहभागी : पुढे कसे जायच े याचा िनणय घेयापूव नेता याया अनुयायांशी
सलामसलत करतो . जेहा अधीनथ उच िशित असतात आिण यांया कामात
गुंतलेले असतात तेहा ते सवात भावी असत े.
(४) कामिगरी (सफलता ) : नेता अनुयायांसाठी आहानामक उिे िनित करतात ,
यांयाकड ून यांया उच तरावर कामिगरी करयाची अपेा करतात आिण ही
अपेा पूण करयाया यांया मतेवर िवास दाखव तात. तांिक, वैािनक
यांसारया यावसाियक कामाया वातावरणात हे सवात भावी आहे; िकंवा येयाी ,
उदा. िव.
नेतृव शैली परिथतीन ुसार वापरया जाऊ शकतात . उदाहरणाथ , हाउस (१९९६
मधील लेखानुसार) ने इतर चार वतन प क ेले आहेत - ते पुढील माण े,
 कामाची सोय
 समूहािभम ुख िनणय िया
 काय गट ितिनिधव आिण जाळे
 मूय आधारत
आधी नमूद केयामाण े, पथ- येय िसांतचे वतं कार हे नेयांचे वतन आहेत,
अशा कार े पथ-येय िसांत असे गृहीत धरते क लोक (नेते) लविचक आहेत कारण ते
परिथतीन ुसार यांचे वतन िकंवा शैली बदलू शकतात . हे संशोधनाशी सुसंगत आहे क
नैसिगक (वाभािवक ) हे आपल े अंतगत/ ाकृितक मागदशक असू शकतात , परंतु
अनुभव हा आपला शोधक आहे याला आपण काय करतो (रडल े - २००३ मधील
लेखानुसार) ते समजत े.
munotes.in

Page 37


िनदशन आिण न ेतृव – २
37 आपली गती तपासा (Check your Progress ):

अ) योय पया यावर ख ूण करा :
१. लोकशाही नेतृवात अिधकाराया क ीकरणा वर/ िवकीकरणावर अिधक भर
िदला जातो .
२. िनरंकुश नेतृवाया शैलीमय े कमचाया ंना यांया कामात रस कमी होतो /
वाढतो .
३. टॅनेनबॉम आिण िमट िनरंतरतेवर नेतृव शैलीतील डावी बाजू यवथापकाार े
िनयंण / िनरंकुश नेतृव दशिवते.
४. यवथापका ंनी कम चायांना आहानामक / सोपी कामे दान केली पािहज ेत.
५. नेयाया वतनाचा िनदशक / सहायक कार अनुयायांना यांयाकड ून काय
अपेित आहे याची मािहती देतो.
ब) योय जोड ्या जुळवा:
अ ब १. यावहारक न ेतृव अ नेते आिण अनुयायांमधील परपरस ंवादात समवय साधत े
२. हकूमशाही न ेतृव ब संपूण संघ िनणय िय ेत गुंतलेला
असतो
३. परवत नवादी नेतृव क िनणय घेयाचा अिधकार
यवथापकाचा असतो
४. सेवक नेतृव नेता िनघून गेयास एखादा कप
िकंवा अगदी संपूण संथा कोलमड ून
पडते
५. करमाई नेतृव इ अनुयायांमये मौयवान आिण
सकारामक बदल घडवून आणत े

२.६ यावहारक आिण परवत नवादी नेते (TRANSACTIONAL AND
TRANSFORMATIONAL LEADERS)
यावहारक न ेतृव हा यवथापनासाठी अिधक संरिचत ीकोन आहे जो कंपनीया
उपादन जीवनचामय े कठोर तपासणी आिण संतुलनांवर अवल ंबून असतो .
सामायतः , कमचार्यांना यांची अप-आिण दीघकालीन उिे िदली जातात आिण
यांयाकड े देखरेखीखाली काम करणे अपेित असत े आिण येकाने कंपनीने िनित
केलेया कठोर मागदशक तवांचे पालन करणे अपेित असत े. जे कमचारी यांचे येय munotes.in

Page 38


38 यवथापन आिण संघटना िवकास पूण करतात यांना पुरकृत केले जाते, तर जे यांची मुदत पूण करयात अयशवी
ठरतात यांना समज िदली जाते.
हे खरे आहे क नेतृवाचा हा कार सजनशील वातावरणात चांगले काय करत नाही जेथे
अिधक मु रचना पसंत केली जाते, यवहाराच े नेते अशा वातावरणात चांगले काय
करतात जे रचना आिण संघटना वाढतात . तसेच, कमचार्यांना कंपनीया धोरणाया
मयादेत काही माणात वायता िदली जाते, जोपय त ते यांचे येय भावीपण े आिण
वेळेवर पूण करयास सम आहेत. कंपनीया सातयप ूण धोरणा ंवर आधारत
वातावरणात उकृ कामिगरी करणार ्या कमचार्यांसाठी, कंपनीची उिे साय
करयासाठी यांना ोसा हन देयासाठी यावहारक न ेतृव हे एक मुख ेरक घटक
असू शकते. िनयम , कायद े आिण उच दजाची संघटना हा पाया आहे यावर यवहार
करणार े नेते यांची संघटना तयार करतात .
यावहारक न ेतृव लागू करयासाठी यवथापकय िकोन तुमया संथामक
रचनेनुसार बदलू शकतो . उदाहरणाथ , काही जण पूण केलेया येक उिासाठी
बिसा ंवर आधारत ेरणा णाली तयार करणे िनवडू शकतात िकंवा कंपनीया
उिा ंची पूतता करयासाठी कमचार्यांचे समथन करत असयास पयवेण
करयाया अिधक गहन िकोनावर अवल ंबून राह शकतात . हे नेतृवासाठी अिधक
गहन ीकोन असू शकते, परंतु योय वातावरणात , यामुळे अपवादामक ेरणा आिण
परणाम होऊ शकतात .
२.६.१ - परवत नवादी नेते : परवत नामक नेतृवाची याया एक नेतृव ीकोन
हणून केली जाते याम ुळे य आिण सामािजक णालमय े बदल होतो. याया
आदश वपात , अनुयायांना नेता हणून िवकिसत करयाया अंितम येयासह
अनुयायांमये मौयवान आिण सकारामक बदल घडवून आणतो . याया असल
वपात अंमलात आणल ेले, परवत नवादी नेतृव िविवध यंणांारे अनुयायांची ेरणा,
मनोबल आिण कायदशन वाढवत े. यामय े अनुयायांची ओळख आिण वतःची भावना
िमशन आिण संथेची सामूिहक ओळख यांयाशी जोडण े समािव आहे; अनुयायांसाठी
आदश बनणे जे यांना ेरणा देतात; अनुयायांना यांया कामासाठी अिधक मालक
घेयास आहान देणे आिण अनुयायांची ताकद आिण कमकुवतपणा समजून घेणे,
जेणेकन नेता अनुयायांना यांया कायमतेसाठी अनुकूल कायासह संरेिखत क
शकेल.
२.६.२ - परवत नवादी नेयांची वैिश्ये :
१. वैयिक िवचार : नेता येक अनुयायांया गरजा या माणात पूण करतो ,
अनुयायासाठी मागदशक िकंवा िशक हणून काम करतो आिण अनुयायांया िचंता
आिण गरजा ऐकतो . नेता सहान ुभूती आिण समथन देतो, संवाद खुला ठेवतो आिण
अनुयायांसमोर आहान े ठेवतो. यात आदराची गरज देखील समािव आहे आिण येक
अनुयायी संघटनेसाठी देऊ शकणार े वैयिक योगदान करतो . अनुयायांकडे व-munotes.in

Page 39


िनदशन आिण न ेतृव – २
39 िवकासाची इछा आिण आका ंा असत े आिण यांया कायासाठी आंतरक ेरणा
असत े.
२. बौिक उेजना : नेता या माणात गृहीतका ंना आहान देतो, जोखीम घेतो आिण
अनुयायांया कपना मागतो . या शैलीचे नेते यांया अनुयायांमये सजनशीलता
उेिजत करतात आिण ोसािहत करतात . ते वतंपणे िवचार करणाया लोकांचे
पालनपोषण आिण िवकास करतात . अशा नेयासाठी , िशकण े हे एक मूय आहे आिण
अनपेित परिथ तीस िशकया ची संधी हणून पािहल े पािहज े . अनुयायी
िवचारतात , गोचा सखोल िवचार करतात आिण यांची काय पार पाडयाच े चांगले माग
शोधतात .
३. ेरणादायी : नेता या माणात अनुयायांना आकष क आिण ेरणा देणारा ीकोन
य करतो . ेरणादायी ेरणा असल ेले नेते उच दजाया अनुयायांना आहान देतात,
भिवयातील उिा ंबल आशावादी संवाद साधतात आिण हाती असल ेया कायाला
अथ देतात. अनुयायांना कृती करयास वृ करायच े असयास यांना उेशाची ती
भावना असण े आवयक आहे. उेश आिण अथ, जो समूहाला पुढे नेणारी ऊजा दान
करतो . नेतृवाया दूरदश पैलूंना संेषण कौशयाारे समिथ त आहेत याम ुळे ी
समजयायोय , अचूक, शिशाली आिण आकष क बनते. अनुयायी यांया कायामये
अिधक मेहनत घेयास इछुक आहेत; ते भिवयाबल ोसािहत आिण आशावादी
आहेत आिण यांया मतेवर िवास ठेवतात.
४. आदश भाव : ा कारच े नेते उच नैितक वतनासाठी आदश थािपत करतात,
अिभमान जागृत करतात , आदर आिण िवास िमळिवतात . िवकासाच े साधन हणून,
सरकारी संथांसह पााय समाजातील सव ेांमये परवत नवादी नेतृव आधीच
पसरल े आहे. उदाहरण हणून, िफिनश संरण दल, यांया नेतृव िशण आिण
िवकासासाठी मूलभूत उपाय हणून मोठ्या माणावर डीप लीड मॉडेल वापरत आहे.
डीप लीड मॉडेल परवत नामक नेतृवाया िसांतावर आधारत आहे.
यावहारक आिण परवत नीय नेतृव यातील मुख फरक खालीलमाण े आहेत:
 यावहारक न ेतृव हे नेतृवाचा एक कार आहे, याार े अनुयायांना आरंभ
करयासाठी बिस े आिण िशा यांचा वापर केला जातो. परवत नवादी नेतृव ही
एक नेतृव शैली आहे यामय े नेता याया अनुयायांवर भाव टाकयासाठी
याचा करमा आिण उसाह वापरला जा तो.
यवहा रात नेतृव नेता, अनुयायांसह याया नातेसंबंधावर ताण देतो. याउलट ,
परवत नवादी नेतृवात नेता याया अनुयायांची मूये, ा आिण गरजांवर भर
देतो.
 यवहारामक नेतृव ितियाशील असत े तर परवत नवादी नेतृव सिय असत े. munotes.in

Page 40


40 यवथापन आिण संघटना िवकास  यावहारक नेतृव िथर वातावरणासाठी सवम आहे, परंतु अशांत
वातावरणासाठी परवत न चांगले आहे.
 यावहारक न ेतृव संथेची सयाची परिथती सुधारयासाठी काय करते.
दुसरीकड े, परवत नवादी नेतृव संथेची सयाची परिथती बदलयासाठी काय
करते.
 यावहारक नेतृव नोकरशाही असत े तर परवत नवादी नेतृव करमाई असत े.
 यावहारक न ेतृवमये, ुपमय े एकच नेता असतो . परवत नवादी नेतृवाया
उलट, यामय े एका गटात एकापेा जात नेते असू शकतात .
 परवत नवादी नेतृवाया तुलनेत यवहारामक नेतृव िनयोजन आिण
अंमलबजावणीवर कित आहे याने नवकपना ोसाहन िदले.
२.६.३ - यावहारक िव परवत नवादी नेता :
यावहारक आिण परवत नवादी नेतृवामधील मुय फरक खालीलमाण े :
तुलना
करयाच े
घटक यावहारक नेता परवत नवादी नेता
अथ यावहारक नेतृव शैलीत
अनुयायांना चांगया कामाच े
बीस व च ुकांसाठी समज /
िशा द ेवून काय ेरत क ेले
जाते. परवत नवादी न ेतृव शैलीत
काम करयाच े उसाह व
करमाई वत न िकवा जाद ुई
वतन ठेवून अन ुयायांना
काय ेरत क ेले जाते.
संकपना यात न ेता अन ुयायांशी
असणा या साबंदांवर जो र देतो यात न ेता मूय,कपना ,
तव ,व अन ुयायांया गरजांवर जोर द ेतो.
वप तीयाशील सय समपकता िथर वातावरण अशांत/अिथर वातावरण
उपयुता िवमान स ंथामक स ंकृती
िवकिसत करयासाठी उपय ु िवमान स ंथामक
संकृती िवकिसत बदलयासाठी उपय ु munotes.in

Page 41


िनदशन आिण न ेतृव – २
41 तुलना
करयाच े
घटक यावहारक नेता परवत नवादी नेता शैली नोकरशाही करमाई
िकती लोक या
समूहात
असतात ? फ एक एकापेा जात कथानी िनयोजन आिण अ ंमलबजावणी नवीनता
ेरणेचे तं हा नेता अन ुयायांचे िहतस ंबंध
थम थानी ठ ेवून या ंना
आपयाकड े आकिष त करतो . संथा / समूहिहताला
ाधाय द ेवून याीन े
अनुयायांना काय ेरत / उु करतो

२.७ सारांश (SUMMARY)
नेतृव ही िविश उिे साय करयासाठी सामुिहक उपमा ंवर भाव टाकयाची
िया आहे. ही एक सतत िया आहे याार े यवथापक गटाचे वेछेने सहकाय
सुरित करयासाठी अधीनथा ंया वतनावर भाव पाडतो , मागदशन करतो आिण
िनदिशत करतो . यवथापकामय े यवथापकय आिण नेतृव भूिमकांया
संयोजनाम ुळे केवळ भावी कायदशनच होत नाही तर मानवी समाधान देखील िमळत े.
नेता-यवथापकाया याया अधीनथा ंया संबंधात बळ वतन पतीला नेतृव
शैली हणून ओळखल े जाते. नेतृवाया तीन मूलभूत शैली आहेत: (१) िनरंकुश, (२)
लासेझ फेअर आिण (३) लोकशाही शैली. एक िनरंकुश नेता वतःमय े श आिण
िनणय घेयाचे कीकरण करतो आिण अधीनथा ंवर पूण िनयंण ठेवतो. यामुळे याचे
मनोबल कमी होते आिण दीघकाळात उपादकता कमी होते. लोकशाही शैलीत
नेयाकड ून गटातील सदया ंशी सलामसलत कन आिण िनणय िय ेत यांचा
सहभाग घेऊन िनणय घेतले जातात . हे अधीनथा ंना यांया संभाय मता िवकिसत
करयास मदत करते, नोकरीच े नेतृव समाधान देते आिण मनोबल सुधारते. लेसेझ
फेअर शैलीमय े, अधीनथा ंना िनणय घेयास आिण यांचे काय यांया आवडीन ुसार
करयास सोडल े जाते. यामुळे या नेतृवशैलीत अराजकता आिण गैरयवथापन असू
शकते. लीडर मॅनेजरया कायामये हे समािव आहे: टीमवक िवकिसत करणे, गटाचे
ितिनिधव करणे आिण शीष यवथापनाशी दुवा हणून काम करणे, अधीनथा ंना
सला देणे आिण समुपदेशन करणे, कामाया कामिगरीच े वेळापक यवथािपत करणे,
शचा योय वापर करणे आिण गट यना ंची भावीता सुरित करणे. munotes.in

Page 42


42 यवथापन आिण संघटना िवकास भावी नेतृव काय गटातील सदया ंया ेरणेवर सकारामक भाव पाडते.
यवथापक -नेता भावी िकंवा कुचकामी असू शकतो हे याने वीकारल ेया नेतृव
शैलीवर अवल ंबून असत े. यवथापकय िडची संकपना यवथापका ंना यांची
वतःची नेतृवशैली ओळखयास मदत करते लोकांया िचंतेचे माण आिण शैलीमय े
एकित कामाची िचंता. अिधक भावी शैली खालील हटया जातात या
यवथापकाचा अिभम ुखता ितिब ंिबत करतात : कायकारी, िवकासक , परोपकारी
हकूमशहा आिण नोकरशहा . भावी नेयाकड े शारीरक आिण मानिस क आरोय ,
सहान ुभूती, आमिवास , याया सामया बल आिण कमकुवतपणाची जाणीव ,
वतुिनता , ान आिण बुिमा , िनणायकता , संवाद साधयाची मता यांसारख े
काही गुण असण े आवयक आहे.
२.८ वायाय (EXERCISE )
अ) िदलेया पया यातून योय पया य िनवड ून रकाया जागा भरा .
१. _______ ही इिछत उि पूण करयासाठी कमचाया ंया यना ंना मागदशन
करयाची िया आहे.
(पयवेण, िददश न, िनयंण, ेरणा)
२. िददश न हे ________ काय आहे.
(यवथापकय ऐिछक दीघकालीन , अपकालीन )
३. नेतृव शैली जी "आदेश आिण िनयंण ीकोन ____ चे अनुसरण करते
(यवहारामक , पार सांकृितक, िनरंकुश, लोकशाही )
४. िशत राखण े आिण भावी कामिगरी बीस देणे हा यवथापनाया कायाचा
________ भाग आहे.
(िनयोजन , कमचारी, िददश न, अंदाज)
५. यवथापनाच े िददश न काय सूिचत करते ________
(कमचारी, नेतृव, िनयंण, आयोजन )
ब) खालील िवधान े सय िक ंवा असय त े िलहा.
१. िददश न काय सवयापी आहे.
२. यवथापनाच े िनदशामक काय कृती आरंभ करते.
३. काही यवथापक नेतृवाचा कोस िकंवा िशण कायम न घेता भावी नेते असू
शकतात munotes.in

Page 43


िनदशन आिण न ेतृव – २
43 ४. चांगले नेतृव हणज े गणना करणे, िनयोजन करणे आिण चेकिलटच े पालन करणे.
५. एक चांगला नेता होयासाठी तुहाला फ समज लागत े
क) योय जोड्या जुळवा.
गट ‘’ गट ‘य’ १. नोकरशाही शैली अ नेता आपया गटासोबत समय ेची चचा
करतो
२. आदेशातील एकवा यता ब नेता संपूणपणे िनयम आिण िनयमा ंचे पालन
करतो
३. औपचारक संथा क िददश न
४. मॅिस संथा ड अिधकाराया प रेषा
५. िनरंकुश नेतृवाची शैली इ संकरत रचना

ड) खालील स ंकपना ंवर टीपा िलहा .
१. िददश नातील टपे
२. संवादातील नैितकता .
३. नेयाचे गुण
४. पथ -येय िसांत
५. नोकरशाही शैली.
इ) खालील ा ंची उर े िलहा .
१. नेतृवाची मुख वैिश्ये सांगा
२. यावहारक आिण परवत नवादी नेते यांयात फरक करा.
३. िददश नाची वैिश्ये कोणती ?
४. सातयप ूण नेतृव वतन थोडयात प करा.
५. नेतृवाार े तुहाला काय समजत े? थोडयात प करा.

 munotes.in

Page 44

44 घटक – २

समवय
(CO-ORDINATION)
करण स ंरचना :
३.० उिे
३.१ तावना
३.२ समवय
३.३ समवय िव सहकाय िव सलोखा
३.४ सारांश
३.५ वायाय
३.० उि े (OBJECTIVES)
ा करणा चा अयास क ेयानंतर िवाथ खालील बाबतीत सम होऊ शक तील:
 समवय हणज े काय ते प करणे
 सहकाय आिण सलोखा यातील फरक प करण े
 ेरक घटक जाणण े
 ेरणेचे वेगवेगळे िसांत प करण े
३.१ तावना (INTRODUCTION )
हे संपूण करण समवय आिण ेरणा यांवर आधारत आहे. या करणा मये सव
मूलभूत संकपना समािव आहेत जसे क समवयाचा अथ आिण महव,
यवथापनासाठी समवय का अयंत आवयक आहे. ेरणेचा अथ, ेरणा िसांत,
कमचारी िकोनात ून कसा खूप उपयु आहे. ेरक घटक येक यया
यावसाियक कारकदया िवकासावर कसा परणाम करतात यावर देखील हे करण
ल कित करतो .
येथे मालो चा गरज पदानुम िसांत येक यया जीवन समाधानावर अिधक
ल कित करतो . या करणा या शेवटी िवाया ना समवय आिण सहकाया चे मूय
पपण े समजत े. तसेच ेरक िसांत संघटनामक वातावरण आिण संकृतीत िकती
भावी आहे हे ही समजत े. munotes.in

Page 45


समवय
45 ३.२ समवय (CO-ORDINATION )
समवय हणज े एकािमक करणे िकंवा आपण असे हणू शकतो क एखाा संथेया
सव उपमा ंना एक आणण े. हे संथेचे येय साय करयासाठी केले जाते. संपूण
संघटनामक िवभागामय े योय समवय असण े आवयक आहे. उच-तरीय
यवथापन मयम -तरीय उपमा ंमये समवय साधत े. मयम पातळी खालया
तराया उपमा ंमये समवय करते. आिण िनन-तरीय यवथापक अिधन थांया
उपमा ंमये समवय साधतात . यवथापन तांया मते, समवय अयंत आवयक
आहे कारण :
 समवय यवथापनाया सव कायावर परणाम करते जसे क, िनयोजन ,
आयोजन , िददश न, िनयंण आिण कमचारी भरती.
 समवय हे देखील यवथापनाच े मुय काय आहे.
 मेरी पाकर फॉलेटया मते, समवय हे "समूहाचे अिधक मूय" आहे. हणज ेच, जर
चांगला समवय असेल तर एकित गटाची कामिगरी (सफलता ) वैयिक
कामिगरीया एकूण कामिगरी पेा जात असेल, हणज े २+२=५. भौितक जगात हे
अशय आहे, परंतु मानवी यवहारात समवयान े ते शय आहे.
३.२.१ - समवयाच े महव :
खालील मुद्ांवन समवयाची गरज आिण महव िनितपण े ठरवता येईल.

१. सांिघक भावन ेला ोसाहन िमळत े (Encourages Team -Spirit) : सव
संथांमये वैयिक , िवभागीय, रेषीय आिण कमचारीय, इयादमय े काही संघष
असतात . संघष वैयिक आिण संथामक उिा ंमये देखील असतात .
संथेतील संघष कमी करयासाठी समवय महवाची भूिमका बजावत े. हे munotes.in

Page 46


46 यवथापन आिण संघटना िवकास कमचायाना एक संघ हणून काम करयास आिण संथेचे लय साय करयासाठी
ोसािहत करते. यामुळे शेवटी कमचाया ंमये सांिघक भावना वाढते.
२. योय िदशा देते (Gives proper direction) : संथेमये अनेक िवभाग आहेत
जसे क, िव, िवपणन , मानव संसाधन , मानवी कमचारी, िव, पुरवठा, इ. येक
िवभाग वेगवेगळे उपम करतो . समवयाम ुळे यांना संथेची सामाय उिे साय
करयात मदत होते. अशा कार े, समवयाम ुळे संथेया सव िवभागा ंना योय िदशा
िमळत े.
३. अिधन थांना ेरत करते (Motivates subordinates) : समवयाम ुळे
कमचाया ंना पूण वातंय िमळत े. हे यांना अनेक आिथक आिण व इतर ोसाहन
देखील देते. यामुळे, कमचार्यांना नोकरीत समाधान िमळत े आिण ते अिधक
चांगली कामिगरी करयास वृ होतात .
४. संसाधना ंचा इतम वापर साधला जातो (Brings o ptimum utilization of
resources) : समवयाम ुळे संथेची मानवी आिण भौितक संसाधन े एक
आणयास मदत होते. ही संसाधन े संथेची उिे साय करयासाठी वापरली
जातात . हे संथेतील संसाधना ंचा अपयय देखील कमी करते. संथेची संसाधन े
संथेया सदया ंारे शय िततया चांगया कार े वापरली जातात .
५. उि े साय करयात मदत करते (Helps to achieve objectives) :
समवयाम ुळे संथेची उिे साय होयास मदत होते. भावी समवयाम ुळे
नातेसंबंध सुधारतात आिण याचा परणाम सांिघक कायात होतो. यामुळे,
यवसाय आपली उिे साय करयासाठी सम बनतो .
६. यावसाियक संबंध सुधारतात (Improves relations) : उच-तरीय
यवथापक मयम तराया यवथापका ंया उपमा ंमये समवय साधतात
आिण यांयाशी चांगले संबंध िवकिसत करतात . मयम तराच े यवथापक
खालया तरावरील यवथापका ंया उपमा ंमये समवय साधतात आिण
यांयाशी चांगले संबंध िवकिसत करतात . खालया तरावरील यवथापक
कामगारा ंया उपमा ंमये समवय साधतात आिण यांयाशी चांगले संबंध
िवकिसत करता त. अशा कार े, समवयान े, एकूणच संथेतील संबंध सुधारतात .
७. उच कायमता साधली जात े (Leads higher efficiency) : कायमता हा
उपन आिण खच यांयातील संबंध आहे. जेहा उपन जात असेल आिण खच
कमी असेल तेहा उच कायमता असेल. अशा कार े, समवयाम ुळे संसाधना ंया
इतम वापरावर अिधक ल कित केले जाते. याचा परणाम जात उपन आिण
कमी खचात होतो. अशा कार े, समव यामुळे उच कायमता देखील साधली
जाते.
८. उोगध ंांया बाजारप ेठेतील ितमा उंचावत े (Increases Corporate
image) : समवयाम ुळे संथेला उच दजाया वतू आिण सेवा कमी िकमतीत munotes.in

Page 47


समवय
47 िवकयास मदत होते. यामुळे संथेची पतिता सुधारते आिण ितला बाजारप ेठ
आिण मंडळात िक ंवा उोगध ंांया बाजारप ेठेत (कॉपर ेट जगता मये) चांगले
नावलौिकक आिण ितमा िमळिवयास मदत होते.
३.२.२ - समवय हे यवथापनाच े सार आहे :
"समवय हे यवथापनाच े सार आहे" या वायाचा अथ असा होतो क, समवयाम ुळे
यवथापनाया सव कायावर परणाम होतो. दुसया शदांत, तुही असे हणू शकता ,
समवयाम ुळे िनयोजन , आयोजन , कमचारी भरती, िनदशन, दळणवळण , नेतृव, ेरणा
आिण िनयंण यावर परणाम होतो.

 िनयोजन आिण समवय (Planning and Co -ordination) : हॅरोड
कूंट्झया मते, "योजना हणज े काय करावे, ते कसे करावे, ते केहा करावे आिण
कोणी करावे हे आधीच ठरवल े जाते". यवसायात अनेक िवभागीय योजना
असतात . यामय े, खरेदी योजना , िव योजना , उपादन योजना , िव योजना ,
इयादचा समाव ेश होतो. या सव योजना ंचा समवय असण े आवयक आहे आिण
संपूण यवसायासाठी एक बृहत / मुय योजना (माटर लॅन) तयार करणे
आवयक असत े. हणून, आपण येथे असे हणू शकतो क िनयोजना वर समवयाचा
परणाम होतो.
 आयोजन आिण समवय (Organizing and Co -ordination) :
आयोजना मये अनेक टपे आहेत. संघटनामक उिे साय करयासाठी या सव
टया ंमये समवय साधण े आवयक आहे. हणज े, नफा िमळिवयासाठी ,
पतिता िमळिवयासाठी आिण ाहका ंचे समाधान ा करयासाठी . संघटनेत
उच तर, मयम तर आिण खालया तरावरील यवथापन समवय munotes.in

Page 48


48 यवथापन आिण संघटना िवकास राखयासाठी महवाची भूिमका बजावतात . उच-तरीय यवथापका ंनी मयम
तराया यवथापका ंया कामांमये समवय साधला पािहज े. मयम तराया
यवथाप कांनी खालया तरावरील यवथापका ंया कामांमये समवय साधला
पािहज े. खालया तरावरील यवथापका ंनी कामगारा ंया कामांमये समवय
साधला पािहज े.
 कमचारी भरती आिण समवय (Staffing and Co -ordination) : कमचारी
भरतीमये भरती आिण िनवड, िशण , िनयु, पदोनती , बदली इयादचा
समाव ेश होतो. या सव टया ंमये योय समवय असण े आवयक आहे.
यवसायाची उिे साय करयासाठी सव य, गट आिण िवभाग यांची कामे
समवियत केली पािहज ेत. यामुळे कमचाया ंया समवयावर परणाम होतो.
 िनदशन आिण समवय (Directing and Co -ordination) : िनदनाचा अथ
कमचाया ंना आवयक मािहती , योय सूचना आिण मागदशन देणे. उदा. उपादन
िवभागामय े उपादन यवथापक सहकम चाया ंना ाहका ंया आवयकत ेनुसार
िविश वतूंया उपादनाशी संबंिधत सूचना देतो. उदा. बूट, दािगन े, इलेॉिनक
उपकरण े. यामुळे समवयावर परणाम होतो.
 संेषण आिण समवय (Communicating and Co -ordination) :
यवसायात अनेक कारया संवाद / संेषण / दळणवळण पती वापरया
जातात . या पतमय े औपचारक संेषण, अनौपचारक संेषण, ऊवगामी आिण
अधोगामी संेषण, मौिखक आिण लेखी संेषण इयादचा समाव ेश होतो. या सव
कारया संेषणांमये योय समवय असण े आवयक आहे. चांगया समवयाचा
अभाव शेवटी यवसाय िय ेया िवतारावर ितकुल परणाम करतो . यामुळे
महवा या मािहतीचा वाह मयािदत होईल आिण यवसायात अनेक आिथक
समया िनमाण होतील . यामुळे संवाद आिण समवयान े एकमेकांशी दुवा कायम
राहतो .
 ेरक आिण समवय (Motivating and Co -ordination) : सकारामक ,
नकारामक , आिथक आिण व इतर ेरणा अशा अनेक कारया ेरणा आहेत. या
सव कारया ेरणांमये योय समवय असण े आवयक आहे. यवसायाच े लय
साय करयासाठी , येक संथा कमचार्यांना आिथक आिण िबगर आिथक लाभ
देते याम ुळे ेरणा िमळत े.
 नेतृव आिण समवय (Leadning and Co -ordination) : येक
यवथापक हा चांगला नेता असला पािहज े. याने उिे साय करयासाठी
याया अिधन थांया कामांमये समवय साधला पािहज े. एक चांगला नेता
असयान े, येक कमचायाला चांगया संवादावर , समवयावर ल कित करावे
लागत े, कोणयाही यावसाियक परिथतीला आमिवासान े सामोर े जावे लागत े. munotes.in

Page 49


समवय
49 याने संथेया भौितक आिण आिथक संसाधना ंचा समवय देखील केला पािहज े.
चांगया समवयािशवाय नेतृव काय क शकणार नाही. यामुळे समवयावर
परणाम होतो.
 िनयंण आिण समवय (Controlling and Co -ordination) : िनयंण
हणज े वातिवक कामिगरीच े िनरीण करणे आिण आवयक असयास
सुधारामक उपाय करणे. संथेया कामकाजावर िनयंण ठेवयासाठी समवयाची
गरज आहे. उदा. िनयंण उपाय सु केयावर , यवथापकान े इिछत परणाम
साय करयासाठी याया अिधन थांया उपमा ंमये समवय साधल े पािहज े.
आपली गती तपासा (Check your Progress ):
अ) खालील िवधान च ूक क बरोबर त े सांगा:
१. समवय असेल तर एकित गटाची कामिगरी वैयिक कामिगरीया एकूण
कामिगरी प ेा जात असेल.
२. समवयाम ुळे संथेची मानवी आिण भौितक संसाधन े िवखुरतात.
३. जेहा उपन जात असेल आिण खच कमी असेल तेहा उच कायमता असेल.
४. उच-तरीय यवथापका ंनी खालया तरावरील यवथापका ंया यना ंमये
समवय साधला पािहज े.
५. चांगया समवयाचा अभाव शेवटी यवसाय िय ेया िवतारावर अनुकुल
परणाम करतो .
ब) थोडयात उर े ा:
१. समवयाम ुळे कमचाया ंमये चांगले संबंध कसे िवकिसत होतात ?
२. समवयाम ुळे संथेची उिे साय होयास कशाकार े मदत होते?
३. कमचारी भरतीमय े सव टया ंमये समवय असण े का आवयक आहे?
४. यवसायात कोणकोणया कारया संेषण पतचा समाव ेश होतो?
५. िनयंण हणज े काय?
क) खालील िवधान े प करा :
१. संथेतील संघष कमी करयासाठी समवय महवाची भूिमका बजावत े.
२. समवयाम ुळे संसाधना ंया इतम वापरावर अिधक ल कित केले जाते.
३. संघटनेत सव तरीय यवथाप न समवय राखयासाठी महवाची भूिमका
बजावतात .
४. सव कारया ेरणांमये योय समवय असण े आवयक आहे.
५. येक यवथापक हा चांगला नेता असला पािहज े. munotes.in

Page 50


50 यवथापन आिण संघटना िवकास ३.३ समवय िव सहकार िव सलोखा (CO-ORDINATION
Vs. CO -OPERATION V s. CONCILIATION )
तुलना
करयाच े
घटक समवय सहकार सलोखा
याया समवय ही िया
संघटनेतील य ेक
घटकाशी जोडल ेली
असत े. संघटनेचे
येय प ूण
करयासाठी सव
सहकाया ना सोबत
घेवून समवय
साधला जातो . संघटनेया
येयपूतसाठी अन ेक
लोकांनी वय ंफुतने
एक य ेवून काम
करणे व य ेय गाठण े
या ि येलाच सहकार
असे संबोधल े जाते. यवथापन व कामगार संघटना
यांयातील वाद -िववाद िक ंवा
मतभेद िमटिवयासाठी , चचा
िकंवा साम ंजयाच े जे तं वापरल े
जाते यास सम ेट िकंवा सलोखा
असे संबोधल े जाते.
िया समवय हा
यवथापन िय ेचा
भाग आह े. सहकार ही पुणपणे
वयंेरणेने व
अनौपचारक
संबंधावन घड ून
आलेली िया असत े. सलोखा ही िया वादातील
दोही गटा ंया िवकृती पास ून
सु हो ते व तो वाद
संपिवयासाठीच ही िया
राबिवली जात े.
गरज येयपूतसाठी
समवयाची िनता ंत
आवशकता असत े. अनौपचारक स ंबंध व
एकजुटीने काम करण े
कथानी असत े. कोणयाही वादातील दोही
गटांना एक य ेवून समया / वाद
िमटिवयाची ही शेवटची स ंधी
असत े. या दोही सम ूहांनी
एकित समज ुतीने िवचार करण े
गरजेचे असत े.
याी िवतृत याी मयािदत याी िवतृत याी
उपम समवय ही िया
संघटनेमये मोठ ्या
कालावधीसाठी व
वर शासनाकड ून
पार पाडली जात े. सहकार हा
संघटनेतील य ेक
पातळीवर व छोट ्या
कालावधीसाठी स ुा
वापरला जातो . सलोखा या िय ेमये अन ेक
वेगवेगया उपम / ियांचा
समाव ेश करता य ेतो. उदा. वेतन
सुधारयासाठीच े दाव े,
रोजगारातील िववध पायया ,
िशत -पालना संदभातील दाव े,
ेणीसंदभातील दावे,
कायपतीतील बद लांसंदभातील
दावे, यवसायाया
पुनरचनेसंदभातील दाव े, इ.
munotes.in

Page 51


समवय
51 ३.४ सारांश (SUMMARY)
संथामक िवकास ही एक मुय आिण िवान -आधारत िया आहे जी संथांना
धोरणे, संरचना आिण िया िवकिसत , सुधारणे आिण मजबुत कन बदलयाची
आिण अिधक परणामकारकता ा करयाची मता िनमाण करयास मदत करते.
समवय हे यवथापनाच े काय आहे जे िविवध िवभाग आिण गटांचे काय संकिलत िक ंवा
एक चाल ू असयाची खाी करते. यामुळे कमचारी, गट आिण िवभागा ंमये कायामये
एकसुीपणा य ेतो. हे साय करयासाठी िविवध काय आिण उपम पार पाडयात
एकोपा देखील आणत े. वरील चचनुसार सलोखा आिण समवय ही सुरळीत िया
आहे. सामंजय हा िववाद िनराकरण करया चा पया य आहे. हे समवयामाण ेच
याीमय े यापक आहे. कमचाया ंया सहकाया िशवाय , अिधन थ आिण संथा यांचे
येय साय क शकणार नाहीत.
३.५ वायाय (EXERCISE )
अ) िदलेया पया यातून योय पया य िनवड ून रकाया जागा भरा .
१. ______ ियांया जोडयाचा संदभ देते.
(संेषण, समवय , सहकाय , सलोखा )
२. _______ ाचे वप ऐिछक आहे.
(िनयंण, समवय , सहकाय , सलोखा )
३. जेहा संघष उवतो तेहा _____ आवयक असत े.
(संेषण, समवय , सहकाय , सलोखा )
४. ______ हे यवथापनाच े सार आहे.
(ेरणा, समव य, सहकाय , सलोखा )
५. संथेचा िवकास यवथापक आिण कमचारी यांयातील परपर आिण खया
_______ ला ोसाहन देते.
(सहयोग , संयु उपम , सहकाय , समवय )
ब) खालील िवधान े सय िक ंवा असय त े िलहा.
१. समवय हे सहकाया सारख ेच आहे.
२. िनयंणाार े सुधारामक कृती शय नाही.
३. संघटन ही संथेया उपमा ंची याया आिण गटब करयाची िया आहे. munotes.in

Page 52


52 यवथापन आिण संघटना िवकास ४. यवथापनाया सव तरांवर समवय आवयक आहे.
५. यवथापन आिण संघटना यांयातील िववाद सोडवयाच े तं हणज े सामंजय.
उरे : सय - ३,४,५; असय - १,२
क) योय जोड्या जुळवा.
गट ‘’ गट ‘य’ १. सलोखा /समेट अ िवतृत याी
२. सहकाय ब हॅरोड कट्झ
३. समवय क िववाद िनराकरण तं
४. िनयोजन आिण समवय ड भरती आिण िनवड
५. कमचारी भरती इ मयािदत संकपना

उरे : १ - (क), २ - (इ), ३ - (अ) ४ - (ब), ५ - (ड)
ड) खालील स ंकपना ंवर टीपा िलहा .
१. समवयाच े महव
२. कॉपर ेट ितमा
३. सहकाय
४. सलोखा / समेट
५. समवय , सहकाय आिण सलोयाची िया
इ) खालील ा ंची उर े िलहा .
१. सहकाराची काय प करा.
२. समवय हे यवथापनाच े सार का आहे?
३. समवय आिण सहकार यांमधील फरक प करा.
४. समवय आिण सामंजय यांमधील फरक प करा.
५. सलोया ची संकपना थोडयात प करा.

munotes.in

Page 53

53 घटक – २

ेरणा
(MOTIVATION)
करण स ंरचना :
४.० उिे
४.१ तावना
४.२ ेरणा
४.३ आिथक आिण इतर ेरक घटक
४.४ ेरणा िसांत
४.५ सारांश
४.६ वायाय
४.० उि े (OBJECTIVES)
ा करणा चा अयास क ेयानंतर िवाथ खालील बाबतीत स म होऊ शक तील:
 ेरणेची संकपना जाणून घेणे
 ेरणेचे कार जाणून घेणे
 ेरणेचे िसांत जाणून घेणे
४.१ तावना (INTRODUCTION )
या करण मये तुही ेरणा संकपना , संघटनामक िवकासासाठी ेरणा अयंत
आवयक का आहे ते िशकणार आहात . िविवध ेरणा िसांत आिण याची
आवयक ता अयासणार आहोत .
४.२ ेरणा (MOTIVATION )
ेरणा हे एक ोसाहन (आंतरक आिण बा मूय/ महव असणार े) आहे जे संथेया
वाढीसाठी आिण िवकासासाठी कमचार्यांचे ान आिण कौशय वापरयास मदत munotes.in

Page 54


54 यवथापन आिण संघटना िवकास करते. ती आंतरक ेरणा आहे जी तुहाला काहीतरी करयाची उजा देते. ही एक
आंतरक ेरणा आहे जी तुहाला काहीतरी करयास वृ करते आिण एखाा गोीवर
ठाम ठेवते. उदाहरणाथ , भूक ही एक ेरणा आहे जी खायाची इछा िनमाण करते.
ेरत य या गोीचा आनंद घेते. ेरत असल ेली य आपया वातिवक जीवनात
जे काही करते याचा आनंद घेते. उदाहरणाथ , िशकयास उसुक असल ेला िवाथ .
ेरणा (Motivation) हा शद ‘हेतू’ (Motive) या शदापास ून आला आहे. येक
मानवी कृतीमाग े एक हेतू असतो . हणून, यवथापनान े लोकांना संथेसाठी काय
करयासाठी ेरणा देणे आवयक आहे. मायकेल युिशयसया शदात , "ेरणा हणज े
एखााला िकंवा वतःला इिछत कृती करयासाठी उेिजत करणे, इिछत ितिया
िमळिवयासाठी योय क ृती करण े."
टीहन एल. मेशाने आिण मेरी अॅन यांया मते, "ेरणा हणजे एखाा यमधील
श, जी याया िकंवा ितया िदशा, तीता आिण ऐिछक वतनाया िचकाटीवर
परणाम करतात ."
४.२.१ - ेरणेचे महव :
ेरणेची िया नफा िकंवा ना-नफा अशा कोणयाही संथेत मये खूप महवाची
भूिमका बजावत े. ेरणेया ियेसाठी िनदशनाची यवथापकय िया आ िक ंवा
मुलभूत असत े कारण ती एखाा कमचायाया मनात यवथापकान े ठरवल ेया िदशेने
काम करयाची इछा िनमाण करते.
१. उपादक तेमये वाढ : ेरणा ही अशी िया आहे याम ुळे कमचार्यांची
उपादकता वाढते. ेरणा कमचार्यांया गरजा पूण करते आिण हणूनच सवम
कामावर अिधक ल कित करावयास हव े. एक चांगला सकारामक कमचारी दुसर्या
िनराश कमचायाप ेा संथेया भयासाठी अिधक यन करयास तयार असेल.
२. उच कायमता : संथेतील कमचार्यांचा ीकोन बदलयात ेरणा महवाची
भूिमका बजावत े, ेरणेारे घातक वृी कुशलताप ुवक न केली जाते. यामुळे ेरत
कमचारी संथेचे येय िनितपण े साय करतात .
३. अनुपिथती त घट : ेरत कमचार्यांना असे वाटते क ते संथेसाठी अयंत
महवाच े आहेत. यामुळे यांची अनुपिथती कमी होते. TCS, Infosys आिण L&T
ही सवम उदाहरण आहेत, िजथे संथा कमचार्यांया नोकरीया समाधानासाठी खूप
मेहनत घेते. जेहा कमचारी ेरत नसतात तेहा ते अनुपिथत राहयाच े कारण
शोधतात .
४. संसाधनांचा वापर : ेरणा कमचाया ंना उेिजत करयास मदत करते. ते शय
िततया सवम िनवडी करतात आिण यामुळे उपादन आिण इतर संसाधना ंया
घटका ंचा सवम वापर करतात . वृ कमचारी यांचे कायदशन चांगले करयासाठी
यांचा अपयय आिण खच कमी करयाचा यन करतात . munotes.in

Page 55


ेरणा
55 ५. बदलाची तयारी : येक संथा अितशय गितमान यावसाियक वातावरणात काय
करते. आिण वातावरणातील बदला ंसोबत , संथेनेही काळाशी जुळवून घेयासाठी आिण
बदलत राहणे आवयक आहे. जेहा संथेमये असे तांिक, पयावरणीय इयादी बदल
घडतात तेहा काहीव ेळा कमचारी असे बदल िवकारयास आिण यांयाशी जुळवून
घेयास कचरतात . परंतु ेरत कमचारी वतुिथती सहज वीकार तात.
६. चांगले औोिगक संबंध : ेरणा संथेमये िनरोगी औोिगक संबंध िनमाण करते.
ेरणेया मदतीन े यवथापन आिण कामगार संघटना यांयातील संबंध सुधारतात . तर,
ेरणा औोिगक ेात देखील िनरोगी संबंध दान करते.
७. संथामक उि े साय करणे : वृ कमचार्यांमये संथेया कायात संपूण
सहभागाची भावना िवकिसत होते आिण संथामक उिे साय करयासाठी
मनापास ून काम करतात . कमचार्यांना संथामक उिा ंवर अिधक ल कित कन
यांना ेरत केले पािहज े. अशाकार े ेरणा कमचार्यांची संथामक उिे साय
करयास मदत करते.
८. अपयय आिण तोट्यांमये घट : ेरत कमचारी मशीस , सािहय आिण इतर
संसाधन े हाताळयासाठी अयंत काळजी घेतात. यामुळे अपयय आिण तुट-फुट कमी
होईल. यामुळे संथेला जात फायदा होतो. जेहा कमचारी ेरत नसतात , तेहा ते
जाणूनबुजून सािहय वाया घालवतात आिण मशीन आिण उपकरण े खराब क शकतात
िकंवा तोडू शकतात .
९. पुढाकार आिण नवकपना सुलभ करते : समाधानी कमचारी संथेची कायमता
सुधारयाच े माग आिण मायम शोधतात . गुणवा सुधारयासाठी आिण खच कमी
करयासाठी ते यांया वरा ंना सूचना देतात. ते यांया कामाया कामिगरीमय े
नािवयप ूण माग आिण पती शोधयासाठी पुढाकार घ ेतात.
१०. कॉपर ेट ितमा सुधारत े : समाधानी कमचारी कंपनीशी अिधक िनावान
असतात . ते वचनबत ेने काम करतात .
४.३ आिथ क आिण गैर-आिथ क ेरक (FINANCIAL AND NON -
FINANCIAL MOTIVATORS )
ेरणेया िविवध पती यात कामाया िठकाणी लागू केया जाऊ शकतात ,
सामायत : यांना आिथक आिण गैर-आिथक पतमय े िवभािजत करता येते. आिथक
पतमय े थेट आिथक बिस े समािव असतात , उदा., बोनस , वेतन वाढ,
िनवृीवेतन, इ. इतर (गैर-आिथक) पती जरी कदािचत अयपण े आिथक बिस े
देत असया तरी, कामगारा ंना मानिसक फायद े दान करणे हे यांचे उिद असत े.

munotes.in

Page 56


56 यवथापन आिण संघटना िवकास आिथ क आिण इतर (गैर-आिथ क) ेरक खालील कार े आहेत: -
अ) आिथ क ेरक : हे थेट आिथक लाभांशी संबंिधत असतात जे कमचार्यांना ेरत
करतात आिण यांया कायमतेवर परणाम करतात . यामय े पगार, बोनस , किमशन ,
कामिगरी वेतन, रोख बीस , भे, इयादचा समाव ेश होतो.
 पेमट/ पगार : दर मिहयाचा पगार कमचाया ंना भूिमका पार पाडयासाठी दरमहा
िकंवा वषभरात िनित रकम वृ करतो ; हे जवळजवळ सव कमचाया ंसाठी
िनयाच े आहे.
 वेतन : मजुरी बहतेकदा दर आठवड ्याला िदली जाते, मुयतः रोख वपात .
मजुर िकंवा रोजंदारी वरया कामगारा ंसाठी मोबदला देयाचा हा एक सामाय माग
आहे. हे दोन कार े मोजल े जाऊ शकते:
(१) उपािदत वत ू /नगाया स ंयेनुसार दर (पीस रेट) : येथेच कामगारा ंना तयार
केलेया उपादना ंया माणान ुसार पैसे िदले जातात . जे जात उपादन करतात ,
यांना जात मजुरी िमळत े.
(२) वेळेमाण े दर : ात तासान ुसार कामाचा मोबदला (पैसे) िदला जातो. तुही
िजतक े जात काम कराल िततके जात पैसे तुहाला िमळतील .
 भे : कमचार्यांना यांया पगाराया पॅकेजचा भाग हणून िदलेली रकम िकंवा
संथेया वतीने यांया वरखचा या पूततेसाठी रकम अदा क ेली जात े. यात
शहर, घरभाड े, परदेशी वास , वाहतूक, वैकय भा, देखभाल भा यांचा
समाव ेश होता.
 PLWL (Productivi ty Linked Wage Incentives ): हे उपादक ते संबंिधत
वेतन ोसाहन आहे. उपादक ते संबंिधत ोसाहन णाली ही एक अशी णाली
आहे जी पधामकता वाढवयासाठी वेतन आिण उपादकता यांयात जवळचा
संबंध थािपत करते.
 बोनस : कामगारा ंना यांया ऐकलेया कामाची शंसा हणून वषातून एकदा िकंवा
वषभराया अंतराने अितर रकम िदली जाते. यात परफॉम स बोनस ,
फेिटहल बोनस आदचा समाव ेश होतो.
 समभागांची मालक : कमचार्यांया कठोर परमाच े कौतुक हणून एखादा
यापारी याया कमचार्यांना समभाग िक ंवा शेअर चा पयाय देऊ शकतो . हे यांना
अिधक मेहनतीन े काम करयास वृ करते कारण ते कंपनीचे मालक देखील
असतात . munotes.in

Page 57


ेरणा
57  नफा वाटणी : काही यवसाय कमचार्यांना नयाची टकेवारी देतात. ही रकम
पगारावर अवल ंबून आिण यांया सेवायेते नुसार असत े.
 कायदशनाशी संबंिधत वेतन : कमचार्यांचे वेतन यांया कामावरील
कामिगरीशी जोडल ेले असत े. कमचार्यांचे मूयांकन केले जाते आिण यांना यांया
मूयांकनान ुसार पैसे िदले जातात .
 किमशन : हे सहसा िव कमचार्यांना िदले जाते. किमशनची िविश टकेवारी
िवया एका िविश पातळीप ेा जात असल ेया िव ितिनधी ला िदली जाते.
हे िव कमचाया ंना अिधक िव करयास वृ करते.
 िंज बेिनिफट ्स : आिथक ेरणेया इतर कारा ंमये कंपनीया कार,
िनवृीवेतन योजना , सेवािनव ृी योजना , आजारपणाच े फायद े, अनुदािनत जेवण
आिण वास आिण कमचारी सवलती यांचा समाव ेश होतो. हे बर्याचदा मयािदत
फायद े ा शीषकाखाली एक केले जातात .
ब) इतर (गैर-आिथ क) ेरक :
अाहम मालोया गरजेचा पदानुमाचा िसांत, एटन मेयोचा वतणूक िसांत आिण
हझबगया ेरणा घटक िसांताया िसांतानुसार, ेरणेया गैर-आिथक पतचा
वापर कमचार्यांया आिण याार े कंपयांया फायासाठी मालकान े केला पािहज े.
खाली वणन केलेया ेरणेया गैर-आिथक पती यापैक काही िसांताशी जोडया
जाऊ शकतात .
 कंपनीमय े समान दजा : जर कंपनीमय े कामगारा ंना आपण एकमेकांपासून वेगळे
आहोत अस े वाटत असेल तर ते अ-ेरक असतील . एकच दजा, समान जेवणाची
सोय, कामगारा ंचा समान गणवेश सव कृिम अडथळ े दूर करेल आिण यामुळे
कमचाया ंना ेरणा िमळेल.
 KSI (Knowledge of Secret Informat ion) : संघटनामक कमचार्यांना
िदलेली गु मािहतीच े ान, या कमचार्यांची कायमता वाढवू शकणार े एक गैर-
ेरक घटक आहे कारण यांना संघटनामक संबंधांचा एक अितशय महवाचा भाग
हणून िवचारात घ ेतले गेलेले असत े.
 CAO (Career Advancement Opportunity) : यवसाया या
कारक दमधील गती ची संधी - अनेक संथा यांया कमचार्यांना -
यवसाया या कारक द (करअर ) बल मागदशन आिण मािहतीसाठी एक िवास ू
सलागार आिण मागदशक शोधतात आिण यांना यांया पदोनतीसाठी
यवसाया या कारक द (करअर )या गतीची संधी देतात. munotes.in

Page 58


58 यवथापन आिण संघटना िवकास  ERP (Employee Recognition Programme) : हा कमचाया ंना समान
देयाचा िक ंवा या ंची कदर करयाचा उपम आहे, जेथे संथा ERP आयोिजत
करेल आिण कायम कमचार्यांना पुरकार आिण बिस े देईल.
 यायाची हमी : संथेने कमचार्यांना यांया कोणयाही समया ंची आवयकता
असयास , यायत ेबल वचनब केले पािहज े.
 जॉब रोटेशन (Job Rotation) : बदलत े काम - िजथे कामगार एका कामात ून
दुसया कामावर जातात . यामुळे कमचारी वेगवेगया भूिमका िनभाऊ शकतात .
कामाया बदलया भ ूिमकांमये वारय आिण ेरणा वाढवयासाठी कमचार्यांया
िविवध नोकया ंारे थाना ंतरणाचा समाव ेश केला जातो . हे यांयाार े केलेया
कामातील परलुता टाळत े आिण कायमता वाढवत े.
 नोकरी त वाढ (Job Enlargement) : यात नोकरीची याी वाढवण े िकंवा
कायकयाला नेमून िदलेले काय सारत करणे समािव आहे. कमचार्याने
केलेया कामात अिधक वैिवयप ूण कामाम ुळे अिधक समाधान िमळत े. नोकरीया
वाढीमय े नोकरीमय े अितर , समान , काय जोडण े समािव आहे. नोकरीया
वाढीमय े, नोकरी वतःच अपरवित त राहते.
 कामात समृी (Job Enrichment) : जेथे कमचारी समान तराया िविवध
कारया कायाऐवजी यांया कामाची याी वाढवतात . ते िनणय घेयात आिण
समया सोडवयात भाग घेतात. कामात सम ृी मय े कमचार्यांना सांिगतल ेया
कायाची याी आिण जिटलता वाढवून आिण यांना आवयक अिधकार देऊन
यांना अिधक जबाबदारी देयाचा यन कंपनी करते.
 नोकरीची स ुरा (Job Security) : कमचार्यांना जॉब िसय ुरटी आवयक
आहे कारण यामुळे यांची कायमता सुधारेल. तापुरते कमचारी यांया कामावर
ल कित क शकत नाहीत याम ुळे उपादकता कमी होते.
 सांिघक काय (Team Working) : कामगारा ंया गटाला िविश िया ,
उपादन िकंवा िवकासासाठी जबाबदारी िदली जाते. गट / संघ िनणयात समािव
केले जाते आिण काम कसे करावे आिण काम कसे आयोिजत करावे हे ठरवयास
वातं िदल े जाते. हे हातातील कामासाठी उेश आिण वचनबत ेची भावना
िनमाण करते, यामुळे अिधक समाधान िमळत े.
 कमचाया ंया िविवध सुिवधा : कमचाया ंचे मनोबल वाढवयासाठी कंपयांकडून
इतर िविवध (गैर-आिथक) सुिवधा उपलध कन िदया जातात जसे क मुलांचे
मोफत िशण , कंपयांया उपादना ंवर सवलत , आरोय सुिवधा, कंपनीचे वाहन,
मोफत िनवास , कपड्यांचा खच आिण भोजन , रजा वास भा, पेशन सुिवधा, इ.
munotes.in

Page 59


ेरणा
59 ४.४ ेरणेचा िसा ंत (THEORIES OF MOTIVATION )
"एखाद े येय साय करयाचा हेतू, येय-िनदिशत वतनाकड े नेणारा असतो " यालाच
ेरणा अस े संबोधल े जाते.जेहा आपण हणतो क कोणीतरी ेरत आहे, तेहा आपला
अथ असा होतो क एखादी य िविश काय पूण करयासाठी खूप यन करीत
आहे. एखााला चांगली कामिगरी करयासाठी ेरणा पपण े महवाची आहे. केवळ
ेरणा पुरेशी नाही. ेरणा िसांत हणज े एखाा यला िविश येय िकंवा
परणामाकड े काय करयास कशाम ुळे ेरत करते हे समजून घेयाचा अयास . हे सव
समाजाशी संबंिधत आहे परंतु िवशेषतः यवसाय आिण यवथापनासाठी महवाच े
आहे. कारण वृ कमचारी अिधक उपादक असतो आिण अिधक उपादक कमचारी
अिधक फायद ेशीर असतो . खरंच, संशोधनात असे िदसून आले आहे क आनंदी, ेरत
कमचारी सुमारे १२% ने उपादकता वाढवू शकतात .
४.४.१ - ेरणा िसा ंत (पाया) :
 बा घटक : ात कम चारी बा घटका ंमुळे ेरत झाल ेले असता त जस े, कठोर
ीमासाठी बोन ुस िकंवा लय प ूतसाठी बीस इ .
 आंतरक घटक : येथे लोक मानवी गरजा पूण करयाया इछेने ेरत होतात .
यामय े यांया वरा ंना संतु करयाची िकंवा काही यावसाियक िकंवा वैयिक
उिे साय करयाची इछा समािव असू शकते.
बहतेक लोक बा आिण आंतरक ेरणा घटका ंया संयोजनाार े ेरत असतात .
४.४.२ - उपादकता वाढवयासाठी कमचार्यांचे ेरणा िसा ंत वापरण े :
 बीस : िवचारप ूवक तयार केलेली कमचारी बीस योजना तुमया कायसंघाला
ेरत करयासा ठी आिण उपादकता वाढवयासाठी खूप उपयु ठ शकते.
कमचार्यांना बीस देयाचे अनेक माग आहेत बीस योजना ही सव धोरणा ंसाठी
एक-आकाराची नाही. याऐवजी , तुमया समूहासाठी िवशेषत: काय चांगले काम
आहे याचा िवचार करा, यांना सवसमाव ेशक आिण योय बनवा.
ते वैयिक उिा ंसाठी सज असल े िकंवा कंपनीया मूयांना मूत प देत असल े
तरीही , तुही तुमची टीम तुमया कंपनीची मूये आिण चांगले कायसंघ बळकट
करताना पहाल . लहान पुरकारा ंवर थांबू नका, हातान े िलिहल ेली छोटीशी टीप
िकंवा टीम मीिटंगमय े ओरडण े हे सुिनित क शकते क तुमचा संघ ेरत राहील .
 िवास : कमचार्यांना हे जाणून यायच े आहे क तुमचे सवक ृ िहत आहे तर
कमचार्यांना हे जाणून यायच े आहे क ते चांगले काम करयासाठी कमचार्यांवर
िवास ठेवू शकतात . िवासाभोवती एक संकृती िनमाण केयाने एक सकारामक
वातावरण तयार होते जे तुमया कमचार्यांना ेरत करते आिण उपादनमत ेला
सुधा शकत े. munotes.in

Page 60


60 यवथापन आिण संघटना िवकास  समान िक ंवा कदर : कठोर परम घ ेणाया कम चायाया परमा ंची नद या .
अनौपचारक "धयवाद " िकंवा वषाया ठरािवक मिहया त पुरकार िवतरण
कमचार्यांमये ेरणा िनमा ण क शकते.
 यवसा ियक कारिकदची गती : एका अयासात असे आढळ ून आले क
कमचाया ंनी नोकरी सोडयाच े पिहल े कारण हणज े करअरचा िवकास . याचा अथ
होतो- कमचाया ंना यांची कौशय े वापरायची आहेत. यांनाही नवीन कौशय े
िशकायची आहेत. तुमची कंपनी प करअर िवकास कायम राबवीत नसयास ,
ते सोडून जाऊ शकतात . आिण जर ते सोडून गेले नाहीत तर ते
उपादनमत ेपासून दूर जातील. तुमया कमचार्यांशी यांया करअरया
अपेांबल बोलून आिण तुमया यवसायात करअरचा िवकास कन यावर माग
काढता य ेतो.
 उेश : कमचाया ंया वाढया संयेला पगाराप ेा यांया नोकया ंमधून अिधक
हवे असत े. अनेक कामगारा ंसाठी - िवशेषत: तण कमचार्यांसाठी संथामक हेतू
एक मजबूत ेरक आहे. तुमच्या कमचार्यांना तुमया व्यवसायाया उेशासोबत
गुंतवून ठेवल्याने तुमया यवसायाची वचनबता वाढवण ्यात आिण ेरणा
सुधारण ्यात मदत होऊ शकते.
 कायालयीन वातावरण : बरेचदा एखााला यांची नोकरी िकंवा काया लयातील
वातावरण आवडयाची शयता कमी असत े. काय करताना अस े कमचारी
िनसाही असतात .अया व ेळी तुमया टीमला ेरत करणे िजतक े महवाच े आहे
िततकेच ते फायाच े आहे. कृतताप ूवक, कायालयात राहयासाठी आनंददायी
वातावरण तयार करणे हा याला सामोर े जायाचा एक माग आहे. अयासान े हे
देखील िस केले आहे क कायालयीन जीवन सुधारयासाठी आिण सकारामकता
आिण ेरणा हा एक िकफायतशीर माग आहे.
 अिभाय : आपया कामाची पावती िक ंवा अिभाय िमळण े िह कम चायासाठी
आनंदाची गो असत े. अिभाय द ेयाचे अ नेक फायद े आह ेत. कमचार्यांचा
िवकास , कायमतेत सुधारणा अस े अनेक फायद े आहेत.
 बोला-आिण ऐका : मग ते कायदशन यवथापन बैठकमय े असो, कंपनीया
सवणात िकंवा वयंपाकघरात पेय बनवताना असो., तुमया कमचायाशी बोलण े
हा यांना कशाम ुळे ेरत करतो हे समजून घेयाचा सवम माग आहे. चांगले
संवाद हे एक भावी साधन आहे याचा उपयोग मनोबल आिण कमचारी मूय
वाढवयासाठी केला जाऊ शकतो . तुमया कमचायाना काय हणायच े आहे ते
ऐकयासाठी वेळ काढा आिण यांया समया ंचे िनराकरण करयाच े माग शोधा.
यांना काय हवे आहे ते िवचारा , परंतु वेगवेगया िपढ्यांना यांया नोकरी आिण
कामाया िठकाणी वेगवेगया गोी हया असतील यासाठी तयार रहा. munotes.in

Page 61


ेरणा
61 ४.४.३ - मालोची गरज पदान ुम िसा ंत ‘य’ : मालो (१९४३ , १९५४ ) यांनी
सांिगतल े क लोक िविश गरजा साय करयासाठी ेरत असतात आिण काही
गरजांना इतरांपेा ाधाय देतात.
आपली सवात मूलभूत गरज जगयाची आहे आिण हीच आपया वतनास ेरत करते.
एकदा ती पूण झाली क पुढची गरज हीच आपयाला ेरणा देते

१. शारीरक गरजा : मानवी जगयासाठी काही म ुलभूत जैिवक गरजा आहेत उदा.
हवा, अन, पेय, िनवारा , कपडे, उबदारपणा , झोप. या गरजा पूण झाया नाहीत तर
मानवी शरीर योयरया काय क शकत नाही. मालोन े शारीरक गरजा सवात
महवाया मानया कारण या गरजा पूण होईपय त इतर सव गरजा दुयम बनतात .
२. सुरित तेया गरजा : एकदा एखाा यया शारीरक गरजा पूण झाया क,
सुरा आिण सुरितत ेया गरजा महवाया बनतात . लोकांना यांया आयुयात
अंदाज आिण िनयंण अनुभवायच े आहे. या गरजा कुटुंब आिण समाजाार े पूण केया
जाऊ शकतात (उदा. पोलीस , शाळा, यवसाय आिण वैकय सेवा) उदाहरणाथ ,
भाविनक सुरा, आिथक सुरा (उदा. रोजगार , सामािजक कयाण ), कायदा आिण
सुयवथा , भीतीपास ून वातंय, सामािजक िथरता , मालमा , आरोय आिण
कयाण (उदा. अपघात आिण दुखापतपास ून सुरितता ).
३. ेम आिण आपुलकया गरजा : शारीरक आिण सुरितत ेया गरजा पूण
झायान ंतर, मानवी गरजांचा ितसरा तर सामािजक असतो आिण यात ेम व
आपुलकची भावना समािव असत े. आपल ेपणा, आंतरवैयिक संबंध, जोडणी आिण
समूहाचा भाग असयाची मानवी भाविनक गरज सूिचत करते. यात मैी, िवास आिण
वीकार , ेम आिण आदर यांचा समाव ेश आहे.
४. समाना या गरजा : हा मालोया पदानुमातील चौथा तर आहे आिण यात
आम-मूय, कतृव आिण आदर समािव आहे. मालोन े दोन ेणमय े वगकृत
केलेया समानाची आवयकता आहे: (१) वतःसाठी आदर (िता , कतृव, भुव,
वातंय) आिण (२) िता िकंवा इतरांकडून आदर िमळवयाची इछा (उदा. िथती , munotes.in

Page 62


62 यवथापन आिण संघटना िवकास िता ). मालोन े सूिचत केले क मुलांसाठी आिण िकशोरवयीन मुलांसाठी आदर िकंवा
ितेची गरज अिधक महवाची आहे आिण वातिवक वािभमान िकंवा ितेया
आधी आहे.
५. व-वातिवक गरजा : मालोया पदानुमातील सवच पातळी आिण एखाा
यची मता , वत: ची पूतता, वैयिक वाढ आिण िशखर अनुभव शोधण े याचा
संदभ आहे का? एखाा यला ही गरज िवशेषत: जाणव ू शकते िकंवा यावर ल
कित क शकते. उदाहरणाथ , एखाा यला आदश पालक बनयाची ती इछा
असू शकते. दुसयामये, इछा आिथक, शैिणक ्या य केली जाऊ शकते.
इतरांसाठी, ते िचे, िचे िकंवा आिवकारा ंमये सजनशीलपण े य केले जाऊ शकते.
४.४.४ - मॅकेगर िसा ंत ‘’ आिण िसा ंत ‘य’: 1960 मये, डलस मॅकेगर
यांनी थम "द ुमन साइड एंटराइझ" या यांया लेखात िसांत ‘’ आिण िसांत
‘य’ या िवषयावर आपली कपना मांडली. मॅकेगर यांनी िसांत ‘’ ला लोकांचे
यवथापन करयाचा पारंपारक ीकोन आिण िसांत ‘य’ला यवथापनाचा
यावसाियक िकोन हटल ेले आहे.
िसांत ‘’ आिण िसांत ‘य’ खालीलमाण े काही गृिहतका ंवर आधारत आहेत:
१. सजनशीलता :
 िसांत ‘’ असे गृहीत धरते क लोक सजनशील नाहीत . ते कंटाळवाण े आहेत
आिण तकशु िवचारा ंचा अभाव आहे.
 िसांत ‘य’ गृहीत धरते क लोक सजनशील आहेत. ते नािवयप ूण कपना मांडू
शकतात. जर ते योयरया ेरत असतील .
२. जबाबदारी : िसांत ‘’ - बहतेक सरासरी य बेजबाबदार असत े. ते जबाबदारी
इतरांवर हतांतरत करयाचा यन करतात .
िसांत ‘य’ - लोक जबाबदार आहेत. ते यांया कायाची जबाबदारी वीकारतात .
३. सियता :
 िसांत ‘’ - लोक मुळात आळशी असतात . यांना कामाचा ितरकार करतात .
काम न केयाची सबब ते नेहमी देतात.
 िसांत ‘य’ - लोक सिय आिण सतक असतात . ते काम आहान हणून घेतात
आिण वेळेपूव काय पूण करतात .

munotes.in

Page 63


ेरणा
63 ४. आहान े :
 िसांत ‘’ - लोक िनयिमत काम करयास ाधाय देतात; यांना यांया
नेहमीया कामात बदल करायचा नाही.
 िसांत ‘य’ - लोक आहानामक काय पसंत करतात . ते आहानामक आिण
कठीण काय अंमलात आणून समाधान िमळवतात .
५. वात ंय :
 िसांत ‘’ - लोक अनुयायी होयास ाधाय देतात. ते नेहमी यांया वरा ंकडून
मागदशन आिण िदशािनद श घेतात.
 िसांत ‘य’- लोक वतं राहणे पसंत करतात . यांना यांया कामात वातंय हवे
आहे. यांना सव परिथतीत इतरांना मागदशन करायला आवड ेल.
६. बदला ंसाठी मोकळ ेपणा :
 िसांत ‘’ - लोक वभावान े सनातनी असतात . यांना नवे िवचार वीकारायच े
नाहीत .
 िसांत ‘य’- लोक नवीन कपना वीकारयास तयार आहेत. ते नेहमी
सभोवतालया परिथतीन ुसार वतःमय े बदल करणे पसंत करतात .
७. संधी :
 िसांत ‘’ - लोकांना यांया मागात येणाया संधी िहसकाव ून यायया नसतात .
 िसांत ‘य’- लोकांया नेहमी महवाका ंा असतात आिण संधी िमळवयासाठी ते
तयार असतात .
८. खालया / उच पातळीया गरजा :
 िसांत ‘’ असे गृहीत धरते क नोकरीया सुरितत ेसारया िनन-तरीय गरजा
यवर वचव गाजवतात .
 िसांत ‘य’ असे गृहीत धरते क आदराया गरजा सारया उच पातळीया गरजा
यवर भुव िमळवतात .
९. व-ेरणा :
 िसांत ‘’ असे गृहीत धरते क लोकांमये आम-ेरणा नसते आिण यांना
िनयंित आिण बारकाईन े पयवेण करयाची आवयकता असते. munotes.in

Page 64


64 यवथापन आिण संघटना िवकास  िसांत ‘य’ असे गृहीत धरते क लोक वयं-िनदिशत असतात आिण व-िनयंण
पसंत करतात .
१०. लोका ंचा वभाव :
 िसांत ‘’ असे गृहीत धरते क लोक वाथ असतात आिण केवळ यांया
वैयिक वाथा साठी काम करतात .
 िसांत ‘य’- गृहीत धरतो क लोक िनःवा थ असतात आिण यांया संथेया
िहतासाठी काम करतात .
११. नेतृव शैली: • िसांत ‘’ - िनरंकुश नेतृव शैलीवर ल कित करतो .
 िसांत ‘य’ -परिथतीजय नेतृव शैलीवर ल कित करते.
१२. कीकरण आिण िवकीकरण : • िसांत ‘’ - अिधकाराया कीकरणावर
ल कित करतो .
 िसांत ‘य’- अिधकाराया िवकीकरणावर ल कित करते.
िनकष : वातिवक यवहारात , यवथापक परिथतीन ुसार, िसांत ‘’ आिण
िसांत ‘य’ या दोही िसांतांचे अनुसरण क शकतो . मानवी वभावािवषयी िसांत
‘य’ समथन करणार े यवथापक अपावधीत काही लोकांसोबत अयंत िनरंकुश आिण
िनयंणामक पतीन े गृहीत ध शकतात , जेणेकन ते खरोखरच िसांत ‘य’ लोक
होईपय त यांना िवकिसत होयास मदत करतील .
४.४.५ - फेिक हझबगचा दोन घटक िसा ंत : िपट्सबग उोगाच े (अमेरका)
ितिनिधव करणार े २०० अकाऊ ंटनट व अिभय ंयांया म ुलाखतीवर आधारत ," द
मोटीह ेशन ट ू वक" या अयासात ून, हझबग व सहकाया ना दोन घटक असणार े पुरावे
सापडल े ते पुढीलमाण े,
१) एक नोकरीया असंतोषाशी संबंिधत आहे, आिण
२) दुसरी नोकरीया ेरणाशी संबंिधत.
अ) नोकरीच े असमाधानकारक घटक :
हझबगया मते, असे काही घटक आहेत यांचे समाधान करणे आवयक आहे,
अयथा , कमचारी कामावर असमाधानी असतील . यांनी अशा घटका ंना 'वछता
घटक ' असे संबोधल े आहे. वछता घटका ंची तरतूद नोकरीतील असंतोष कमी
करयास मदत करेल.
munotes.in

Page 65


ेरणा
65 वछता घटका ंमये हे समािव आहे:
 पगार आिण वेतन
 बोनस आिण इतर ोसाहन े
 काम परिथती
 नोकरीची शाती
 कयाणकारी सुिवधा
ब) नोकरीसाठी ेरणा घटक :
हजबगया मते, जेहा कमचार्यांना काही ेरक घटक दान केले जातात तेहाच लोक
ेरत होतील . हजबग यांनी भर िदला क कमचार्यांना भावीपण े काय करयास वृ
करयासाठी नोकरीसाठी ेरणा घटक नोकरीशी संबंिधत असल े पािहज ेत. यांनी अशा
घटका ंना "ेरक" हटल े. ेरकांमये हे समािव आहे:
 आहानामक काय
 शंसा आिण ओळख
 जबाबदारी
 िशम ंडळ
 करअर िवकास
िनकष काढयासाठी , असे हटल े जाऊ शकते क वछत ेचे घटक, समाधानी
असताना , असंतोष आिण कामावरील िनबध दूर करतात , ते चांगले कायदशन
करयास वृ करतात . ेरकांची उपिथती , एखाा यला वाढयास आिण
िवकिस त करयास परवानगी देते, याम ुळे बर्याचदा उच कायमता ा होते.
वछत ेचे घटक एखाा यया इछेवर परणाम करतात आिण ेरक यया
कायमतेवर िकंवा मतेवर परणाम करतात .
४.५ सारांश (SUMMARY)
ेरणा ही अशी िया आहे जी येय-देणारं वतन सु करते, मागदशन करते आिण
राखत े. तहान कमी करयासाठी एक लास पाणी िपणे असो िकंवा ान िमळिवयासाठी
पुतक वाचण े असो हेच तुहाला कृती करयास वृ करते. ेरणामय े जैिवक,
भाविनक , सामािजक आिण संानामक शचा समाव ेश असतो या वतन सिय
करतात . ेरक िसांत हणज े एखाा यला िविश येय िकंवा परणामाकड े काय
करयास कशाम ुळे वृ करते हे समजून घेयाचा अयास .
munotes.in

Page 66


66 यवथापन आिण संघटना िवकास ४.६ वायाय (EXERCISE )
अ) िदलेया पया यातून योय पया य िनवड ून रकाया जागा भरा .
१. ______ चा अथ एखाा कमचायाला ोसाहन हणून िदलेया पगारावर आिण
याहन अिधक अितर देय आहे.
(हेतू, बोनस , पुरकार , शंसा)
२. अाहम मालोया गरज पदान ुम िसा ंतानुसार, गरजांचे _____ संच आहेत.
(चार, पाच, सहा, सात)
३. _____ अहंकार गरजांचा संदभ देते.
(सुरा आिण सुरा गरजा, सामािजक गरजा, समानाया गरजा, आम-वातिवक
गरजा)
४. िसांत ‘’ आिण िसांत ‘य’ थम ______ यांनी मांडले होते.
(अाहम डलस , डलस मॅकेगर, फेिक हझबग, पीटर कर)
५. नोकरीतील असंतोष घटका ंना _____ असेही हणतात .
(वछता घटक, नोकरी ेरणा घटक, ेरक, पुरकार )
६. अमेरकन ेरणा मानसशा ________ यांनी गरजांया िसांताचा पदानुम
िवकिसत केला. (हेी फेओल, हझबग, डलस मॅकेगर, अाहम मालो ).
७. हटझबगचा िघटक िसांत हा _______ ेरणा आहे. (सामी िसांत, दुःखी
िसांत, असमाधानी िसांत)
८. _______ चांगले कायदशन आिण परणाम देते आिण लोकांना वाढयास आिण
िवकिसत करयास अनुमती देते. (िसांत ‘’, िसांत ‘झ’, िसांत ‘म’)
ब) खालील िवधान े सय िक ंवा असय त े िलहा.
१. ेरणेवर परणाम करणारा अिधका रदान हा एक गैर-आिथक घटक आहे.
२. अाहम मालोया मते, शारीरक गरजा थम पूण केया पािहज ेत.
३. वछता घटक यया कायमतेवर परणाम करतात तर ेरक यया
इछेवर परणाम करतात .
४. ेरणा ही य आिण परिथती यांयातील परपरस ंवादाचा परणाम आहे.
५. नोकरी वाढयान े कामाची खोली वाढते.
उरे : सय - १,२,४; असय – ३,५

munotes.in

Page 67


ेरणा
67 क) योय जोड्या जुळवा.
गट ‘’ गट ‘य’
१. सामािजक गरजा अ यवथापनाचा पारंपारक िकोन
२. व-वातिवक गरजा ब करअर िवकास
३. िसांत ‘’ क इतरांारे ेम आिण आपुलक
४. िसांत ‘य’ ड यवथापनाचा यावसाियक िकोन
५. जॉब मोिटह ेटस इ पदानुमाची सवच पातळी

उरे : १- (क), २ - (इ), ३ - (अ) ४ - (ड), ५ - (ब)
ड) खालील स ंकपना ंवर टीपा िलहा .
१. कामाया बदलया भ ूिमका
२. ेरणेचे महव
३. ेरक िसांताचा पा या
४. आिथक ेरक
५. यवसाया या कारक दमधील गतीची संधी
इ) खालील ा ंची उर े िलहा .
१. ेरणा परभािषत करा. ेरणेची गरज आिण महव सांगा.
२. ेरणा भािवत करणार े आिथक आिण गैर-आिथक घटक प करा.
३. अाहम मालो यांनी मांडलेया गरज पदान ुम िसांताचे पीकरण ा.
४. मॅकेगरचा िसांत ‘’ आिण िसांत ‘य’ चे पीकरण ा.
५. हजबगने मांडलेया िघटका ंया िसांताचे थोडयात पीकरण ा.

munotes.in

Page 68

68 घटक – ३

िनयंण
CONTROLLING
करण स ंरचना :
५.० उिदे
५.१ तावना
५.२ िनयंणाची याया
५.३ िनयंण िय ेतील टप े
५.४ धोरणामक आिण कायामक िनय ंण त ंे
५.५ भावी िनय ंण णालीची आवयकता
५.६ सारांश
५.७ वायाय
५.० उिदे (OBJECTIVES)
ा करणा चा अयास क ेयानंतर िवाथ खालील बाबतीत सम होऊ शक तील:
 िनयंण हणज े काय काय ते प करणे
 िनयंणाच े कोणत े टपे संथेया भयासाठी मदत करतात ते प करणे
 धोरणामक आिण कायामक िनय ंण या ंमधील फरक जाणणे
 संथेमये िनयंण कस े भावी ठ शकत े ते प करणे
५.१ तावना (INTRODUCTION )
कोणयाही स ंथेमये कोणत ेही उि िक ंवा य ेयसाय करयासाठी ‘िनयंण’ मोठी
भूिमका बजावत े. काम प ूण करयासाठी यवथापकाला सव अिधन थांवर िनय ंण
ठेवावे लागेल. िनयंणाचा िनयोजनाशी जवळचा स ंबंध आह े. िनयोजन आपणास रचना व
िनयंण य ंणा प ुरवते. भावी िनय ंण य ंणेिशवाय स ंथा काय क शकत नाही .
िनयंित करण े हणज े अ पेित परणाम आिण वातिवक परणाम या ंयात कोणत ेही
िवचलन नाही , हे पाहण े होय. िनयंण, यवथापनाया सव पैलूंचा समाव ेश करत े जसे
क आपण उपादन िनय ंण, गुणवा िनय ंण, साठा िनय ंण, इयादी शद वापरतो . munotes.in

Page 69


िनयंण
69 या करणात आपण िनय ंण िकती भावीपण े करता य ेते आिण िनय ंणाची त ंे कोणती
आहेत व चा ंगया िनय ंणासाठी काय आवयक आह े हे पाहणार आहोत .
५.२ िनयंणाची याया (DEFINITION OF CONTROLLING)
कोणयाही स ंथेमये ‘िनयंण’ अितशय महवाची भ ूिमका बजावत े कारण स ंथेतील
उपम योजना ंनुसार क ेले जातात क नाही ह े ‘िनयंण’ सुिनित करत े.
यवथापनाया सव तरावरील हणज ेच उच, मयम िक ंवा किन पातळीवर काम
करणाया यवथापका ंना यांया ेातील उपमा ंवर िनय ंण ठ ेवयासाठी िनय ंण
काय करण े आवयक असत े.
िनयंणाम ुळे यवथापकाला याया अिधन थांकडून िनित क ेलेया मानका ंनुसार
काम प ूण करयास मदत होत े. िनयंणाची याया खालीलमाण े केली जाऊ शकत े:
५.२.१ - याया :
जॉज आर. टेरी यांया मत े, "िनयंण हणज े काय साय क ेले जात आह े हे िनधा रत
करणे हणज े कामिगरीच े मूयांकन करण े आिण आवयक असयास , सुधारामक
उपाय लाग ू करण े जेणेकन कामिगरी योजना ंनुसार घडेल."
रॉबट एन. अँथनी यांया मत े, "यवथापन िनय ंण ही अशी िया आह े याार े
यवथापक खाी द ेतात क स ंसाधन े ा क ेली जातात आिण ती भावीपण े आिण
कायमतेने वापरली जातात ."
हेनरी फ ेयोल यांया शदात , “िनयंणात सव काही िवकारल ेया योजना , जारी
केलेया स ूचना आिण थािपत क ेलेया तवा ंया अन ुप आह े क नाही ह े तपासण े
समािव असत े. याचा उ ेश दुबलता ुटी आिण चुका शोधून या द ुत करण े आिण
पुनरावृी टाळ णे. ते येक गोीवर , हणज े वतू, लोक आिण क ृतवर का य करत े.”
िबली ई . गोएझ यांया मत े, "यवथापन िनय ंण योजना ंया अन ुप घटना ंवर
िनयंण ठेवयाचा यन करत े."
जे. एल. मेसीयांया मत े, "िनयंण ही अशी िया आह े जी वत मान कामिगरीच े
मोजमाप करत े आिण काही प ूविनधारत उिा ंना माग दशन करत े."
वर िदल ेया याया ंवन, असे समजत े क िनयोिजत सव काही योजना ंनुसार चालल े
आहे क नाही िक ंवा नस ेल तर का नाही ह े शोधयाया ीकोनात ून िनयोिजत
कामिगरीसह काय दशन करण े हणज े िनयंित करण े होय. आगाऊ िनयोजनािशवाय ,
आयोजनािशवाय आिण िनद िशत केयािशवाय िनय ंण होऊ शकत नाही . िनयंण ह े
यवथापनाया इतर तीन म ूलभूत काया चा पाठप ुरावा करयाच े काय आहे.
भावी िनय ंणािशवाय स ंथा काम क शकत नाही . िनयंण ही एक िनयामक िया
आहे. ती यवथापन िय ेचा आमा मानला जात े. munotes.in

Page 70


70 यवथापन आिण संघटना िवकास हे सय आ हे क िनय ंणािशवाय िनयोजन हा क ेवळ श ैिणक िया ठरेल. िनयंण
येक उोगास याया उिा ंकडे कूच करयास सम करत े.
५.२.२ - यवथापकय िनय ंणाची व ैिश्ये :
१. िनयंणामय े मोजमाप समािव असत े :
िनयंणामय े वातिवक कामिगरी तपास णे आिण न ंतर िनयोिजत उेशांशी तुलना करण े
समािव असत े. हे वातिवक आिण िनयोिजत उेशांमधील मोजमाप आह े.
२. िनरंतर िया :
िनयंण ही एक अिवरत िया आह े कारण स ंथेया स ंपूण कायकालावधीत ितया
कामिगरीवर ल ठ ेवणे आवयक असत े. संथेमये, एक ल य गाठल े क लग ेचच प ुढचे
लय गाठयाच े येय ठरते.
३. कमचा या ंना भािवत करत े :
भावी िनय ंण णालीन े, भावशाली श हण ून नेहमीच काम करण े आवयक
असत े. यामुळे कमचारी योजना ंनुसार भावीपण े आिण काय मतेने काम करतात .
४. साविक ि या :
िनयंणाचा वापर िक ंवा उपयोग साविक असतो कारण य ेक संथेला या ंचे िनयोिजत
लय साय करयासाठी या ंया उपमा ंवर िनय ंण ठ ेवावे लागत े. सव तरावरील
यवथापका ंना या ंया अिधन थांवर िनय ंण ठ ेवावे लागेल अस े केयामुळे अिधनथ
यांचे काम प ूण करतात .
५. सुलभ माग दशन :
िनयंण, यवथापनाला क ृतीची िदशा ठरवयास मदत करत े. कामांना िनयोिजत
उपमा ंमाण े िनदिशत क ेले जाते आिण अवा ंिछतउपम टाळल े जातात .
६. संसाधना ंचा भावी वापर :
िनयंणाम ुळे, संसाधना ंचा इतम वापर करयात मदत होते आिण सामी तस ेच
खचाया बाबतीत होणारा अपयय टाळयात मदत होत े.
७. येयािभम ुख :
िनयंण हे धेयािभम ुख असत े कारण ज े उि े िकंवा येय साय करयासाठी िनयोिजत
असतात ते साय करयासाठीच े ‘िनयंण’ केले जात े. उिी त आिण वातिवक
कामिगरीमय े फरक असयास उिे िकंवा येय साय करयासाठी स ुधारामक
उपाय क ेले जातात . munotes.in

Page 71


िनयंण
71 ५.३ िनयंण िय ेतील टप े (STEPS IN CONTROLLING
PROCESS )
कोणयाही िय ेवर िनय ंण ठ ेवताना िविवध टप े पार करा वे लागतात. िनयंण का
आिण कस े कराव े हे खूप महवाच े असते. जर िनय ंण योय रीतीन े केले गेले नाही िक ंवा
पावल े उचलली ग ेली नाहीत तर यासाठी िनय ंण होत े ते आपण साय क शकत
नाही.

५.३.१ - िनयंण िय ेतील टप े :
१. मानक े थािपत करण े िकंवा िनित करण े :
िनयंण िय ेतील पिहला टपा हणज े मानक े िनि त करण े, यािशवाय आपण प ुढे
जाऊ शकत नाही कारण आपयाला क ेलेया कामावर िनय ंण ठ ेवावे लागत े. जर
िनित मानक े नसतील तर आपयाला आपण क ेलेले काम योय आह े क नाही ह े
कळणार नाही . (उदा. दररोज २,००० नग उपादन करण े).
२. वातिवक कामिगरी मोजण े :
िनयंण ि येतील द ुसरा टपा हणज े वातिवक कामिगरी मोजण े हा होय . या टयात
िय ेसाठी िक ंवा कामासाठी िनित क ेलेया मानका ंशीवातिवक कामिगरीची त ुलना
केली जात े. वातिवक कामिगरी िनित मानका ंनुसार अस ू शकत े िकंवा अस ू शकत
नाही. जर वातिवक कामिगरी िनित मानका ंनुसार नस ेल तर ती काही अनप ेित
परिथतम ुळे आिण ती साय करयासाठी घ ेतलेया तकािलक िनणयांमुळे अ सू
शकते. यामुळे िवचलना ंमधील लहान फरक िवकारण े इ असत े.

munotes.in

Page 72


72 यवथापन आिण संघटना िवकास ३. तुलना :
िनयंणाया ितसया टयातील िवचलन ओळखयासाठी य कामिगरीची त ुलना
मािणत कामिगरीशी क ेली जात े. िवचलनाच े कारण सदोष सािहय , यंसामी ,
अनुभवाचा अभाव , इयादी अस ू शकतात . यवथापकाला क ेवळ िवचलनाची याीच
नाही तर िवचलनाची कारण े देखील शोधावी लागतात . हे शोधण े आवयक आह े कारण
काही िवचलन े िबनमहवाची असू शकतात , तर काही म हवाची अस ू शकतात . यामुळे
यामय े तकाळ ल द ेयाची आवयकता अस ू शकत े आिण यवथापकाार े
सुधारामक कारवाई करावी लागत े.
४. सुधारामक क ृती :
िनयंण िय ेतील चौथा टपा हणज े उपचारामक िक ंवा सुधारामक क ृतीचा अवल ंब
करणे जेणेकन िवचलन प ुहा होऊ नय े आिण यवथापनाच े उि िक ंवा येय साय
केले जाईल . सुधारामक क ृती शय िततया लवकर करण े आवयक असत े जेणेकन
सामाय िथती लवकर ा करता य ेईल.
५. पाठप ुरावा :
‘पाठपुरावा’ हा टपा िनय ंण िय ेतील सवा त महवाचा टपा आह े. केवळ स ुधारामक
उपाया ंया अ ंमलबजावणीार ेच िवचलन द ूर केले जाऊ शक ते यासाठी या अ ंतभूत
अिभाय य ंणेची आवयकता असत े.
जेहा तािक क परणामा ंना धन सुधारामक मापन योयरया क ेले जात े तेहाच
िनयंण िय ेची खरी कामिगरी (सफलता ) होते. हणून आपण अस े हणू शकतो क
िनयंण िय ेत, अिभाय य ंणा सवा त महवाचीअसत े.
वरील म ुद्ांवन आपण समज ू शकतो क िनय ंणाला िविवध टप े असतात .
थोडयात मानक े ठरवण े आिण न ंतर अिधन थांची य कामिगरी तपासण े.
यवथापक कामिगरीची त ुलना स ंथेने थािपत क ेलेया मानका ंशी करतो . जर मानक
आिण वातिवक कामिगरीमय े नकारामक फरक अस ेल तर यवथापनाला यासाठी
सुधारामक उपाय कराव े लागतात ज ेणेकन त े यावर मात क शकतील . मग श ेवटी
यवथापनाला स ुधारामक उपाया ंचा पाठप ुरावा करावा लागतो ज े यांनी मानक
कामिगरी साय करयासाठी िवकारल ेले असत े.
५.४ धोरणामक आिण कायामक िनय ंण त ंे (STRATEGIC AND
OPERATIONAL CONTROLLING TECHNIQUES )
यवथापकाला िनय ंणाच े े, उपकरण े आिण िनय ंणाची त ंे जाण ून घेणे महवाच े
असत े. िनयंण त ंाचा योय वापर य ेक संथेला सयाया आिथ क जगात िटक ून
राहयास मदत करतो . िनयंण त ंांचे िवत ृतपणे धोरणामक िनय ंण आिण ियामक munotes.in

Page 73


िनयंण
73 िनयंण हण ून वगकरण क ेले जाऊ शकत े. जेहा स ंथा योय रण िनती वापरत े आिण
यांचे काय योयरया पार पडत े तेहा ते आपल े उिे िकंवा येय साय क शकतात .
५.४.१ - याया :
पीअस आिण रॉिबसन यांया मत े, "धोरणामक िनय ंण ह े यवसायाच े धोरण
अंमलात आणयासाठी क ृती आिण िदशािनद श सुधारयासाठी , िवकास आिण याया
पयावरणीय आिण अ ंतगत परिथतमय े बदल होयासाठी पाया दान करीत असत े."
िनयंणाची त ंे ठरवयात स ंचालक म ंडळ, मुय काय कारी अिधकारी , िवभागीय म ुख
आिण यवसाय िनयोजन कम चारी ह े मुख सहभागी असतात . धोरणामक िनय ंण
करयासाठी दोन स ंबंिधत िनण य आवयक आह ेत, पिहल े हणज े धोरणामक
कामिगरीच े मोजमाप करया साठी कोणत े िनकष वापराव े? आिण द ुसरे हणज े मूयांकन
िय ेचे परणाम यवथापनाला कस े िमळवाव ेत? रणनीती तयार करण े आिण
अंमलबजावणी करण े यामय े बयाच काळाच े अंतर असत े.
५.४.२ - धोरणामक िनय ंणाची त ंे :
धोरणामक िनय ंण हणज े धोरणाची अ ंमलबजावणी हो त असताना याच े सतत
मूयमापन करयाची आिण आवयक या स ुधारामक क ृती करयाची िया होय .
यवथापनाया उच तरावरील अिधकाया ंारे धोरणामक िनय ंण वापरल े जाते. ते
संथेया िक ंवा यवथापनाया भिवयातील िदश ेशी स ंबंिधत असत े. हे दीघकालीन
योजन ेवर ल क ित करत े याम ुळे धोरणामक िनय ंण ही दीघकाल चालणारी िया
आहे असे हणतात . याचा परणाम स ंथेया बा वातावरणावर होतो . धोरणामक
िनयंणाची म ुय त ंे हणज े पयावरणीय ीवलोकन , तय स ंकलन , िवचारण े
आिण प ुनरावलोकन करणे ही असतात . धोरणामक िनय ंण हणज े आपण योय िदश ेने
जात आहोत का , हे तपासण े.
५.४.३ - धोरणामक िनय ंणाच े चार म ूलभूत कार :
१. पायावर आधारत िनयंण :
येक संथा िविश ग ृहीतके िकंवा पायावर आधारत धोरण तयार करत े. रणनीती
आिण अ ंमलबजावणीवर होणा या परणा मांचे मुयांकन करयासाठी या ंयातील
कोणयाही बदलाचा मागोवा घेयासाठी ह े तयार क ेले जाते. िजतया लवकर आपण
चुकचा पाया ओळख ू, िततया लवकर आपण आपया रण िनतीया प ैलूंवर परणाम
क शकतो . यात य ेक धोरणामक आधाराच े पुनरावलोकन करण े खूप कठीण
असत े. हणून,जे बदलयाची िक ंवा आपया धोरणावर मोठा भाव पडयाची शयता
आहे यांयावर ल क ित कराव े. िनयोजना दरयान म ुय पाया िक ंवा आधार
ओळख ला पािहज े. काही पाया िक ंवा आधार िनयंित करता य ेयाजोग े असतात तर
बहतेक पाया िक ंवा आधार अिनय ंित असतात . यामुळे पायावर आधारत िनयंणाच े
काय अयंत आहानामक असत े.
munotes.in

Page 74


74 यवथापन आिण संघटना िवकास २. अंमलबजावणी िनय ंण :
या कारच े िनयंण, अंमलबजावणी या िया ंचे येक टयावर मुयांकन करते.
यामय े संथामक उि े साय करयासाठी स ंथेला योय िदशा िमळत े क नाही ह े
पाहयासाठी योजना ंचे तसेच कपांचे मुयांकन करण े इयादी समािव असत े.
अंमलबजावणी िनय ंण दोन पतार े वापरल े जाते:
अ) धोरणामक कपा ंचे िनरीण
ब) गतीदश क घटना ंचा आढावा
अ) धोरणामक कपा ंचे िनरीण करण े :
कपा ंना ‘थर’ हणतात . मोठ्या धोरणाया अ ंमलबजावणीमय े अ न ेक नवीन
कपा ंचा समाव ेश होतो . हे कप मािहतीचा एक ोत दान करतात यामध ून
यवथापक अिभाय िमळव ू शकतात . एकंदर धोरणावर होणारी ि या िक ंवा ते
बदलयाची आवयकता िनधा रत करयात या िनरीणाची मदत होत े.
ब) गतीदश क घटना ंचा आढावा घ ेणे :
या पती अ ंतगत िनणायक गतीदश क टपे’ ठरवल े जातात . रणिनती, मोठ्या संसाधन
वाटपाया वपात , गंभीर घटना ंना तड द ेणे इयादी वपात मोठ्या काळात
अंमलात आणली जात े. या पतीम ुळे धोरणाच े पूण माणात प ुनमूयांकन क ेले जाते.
उदा. जेहा एखादा कप हाती घ ेतला जातो त ेहा तो उपलध स ंसाधना ंसह िनिद
वेळेत पूण करण े आवयक असत े. यामय े, ‘खच’ आिण ‘वेळ’हे िदशादश क घटक
ठरतात .
३. िवशेष दता िनय ंण :
िवशेष दता िनय ंण अशा कार े तयार क ेले जाते क ज ेहा काही अनप ेित घडत े
तेहा त े लागू केले जाऊ शकत े. अनपेित घटन ेमये, नैसिगक आपी िक ंवा उपादन
नाकारल े गेयामुळे कंपनीकड े परत पाठवण े असे काहीही अस ू शकत े. ही एक
पूविनधारत आकिमक योजना आह े जी धोरणामक िनयोजन आिण न ेतृव
कायसंघाया सदया ंचा समाव ेश कन अ ंमलात आणली जात े.
४. धोरणामक देखरेख :
संथेया धोरणावर परणाम क शकणाया , संथेया आ तील आिण बाह ेरील िवतृत
कायेातील घटना ंचे िनरीण करयासाठी िनय ंण तयार क ेले जाते. देखरेखीमय े
औोिगक काशन े, औोगीकय कल , परषद ेतील उपम , इयादचा समाव ेश अस ू
शकतो .

munotes.in

Page 75


िनयंण
75 ५.४.४ - कायामक िनय ंण त ं :
कायामक िनय ंणाची याया
कायामक िनय ंण हणज े िविवध स ंथामक घटका ंया कामिगरीच े मुयांकन आिण
संथामक उि े साय करयासाठी या ंया योगदानाच े मुयांकन करयाची िया
होय.
कायामक तरावरील अिधकाया ंारे कायामक िनयंण वापरल े जात े. हे संथेया
दैनंिदन कामकाजाशी स ंबंिधत असत े. संथेचे कृती िनय ंण करण े ही कायामक
िनयंणाची ाथिमक बाब आहे. कायामक िनय ंणाम ुळे अंतगत वातावरण भािवत
होते. अंदाजप तयार करण े, वेळापक तयार करण े आिण उ ेशांवर आधारत
यवथापन ही कायामक िनय ंणाची म ुय त ंे आहेत.
अ) कायामक िनय ंण त ंाचे कार खालीलमा णे आहेत :
१. वैयिक िनरीण :
हे तं यवथापकाला कामगाराचा कामाकड े पाहयाचा ीकोन जाण ून घेयास आिण
आवयक असयास या ंचे काय आिण पती स ुधारयास मदत करत े. यामुळे कामगार
सतक होतात आिण या ंचा वेळ वाया जाण े टाळल े जाते. हे िनयंण करयाच े सवात जुने
तं आह े. यवथापक वतः , कमचारी आिण या ंचे काम पाहतो .
यामुळे यवथापकाचा कामगारा ंशी थेट संपक येतो आिण पय वेणाया काळात अन ेक
समया ंचे िनराकरण होत े. वैयिक िनरीण , यवथापकासा थिमक मािहती ा
करयास आिण कामगारा ंशी अिधक चा ंगला समवय थािपत करयास मदत होत े. हे
तं छोट ्या संथेया बाबतीत सवा त योय आह े.
२. आिथ क िववरणप े :
सव संथा नफा आिण तोटा , उपन आिण खच , ताळेबंद यांसारखी िविवध आिथ क
िववरणप े तयार करतात . ही सव िववारणप े संथेला सव कार े िनयंण ठ ेवयास
मदत करतात . चालू वषाया िववरणपाा ंची तुलना मागील वषा या आकड ेवारीशी क ेली
जाते आिण याम ुळे संथेला िनण य घेयास मदत होत े.
यवसायाचा नफा , मालमा आिण द ेणी या ंमये बदल करयासाठी िववरणा ंचा
तुलनामक अयास क ेला जातो . अशा अयासाया आधार े भिवयात आिथ क
यवहारा ंसाठी कप तयार करण े शय होत े.
आिथक िववरणा ंची आकड ेवारी आिण िव ेषण करयासाठी ग ुणोर िव ेषणाचा वापर
केला जाऊ शकतो . गुणोर िव ेषण हणज े एकम ेकांशी संबंिधत दोन स ंयांमधील
संबंध होय .

munotes.in

Page 76


76 यवथापन आिण संघटना िवकास ३. अथसंकपीय िनय ंण :
अंदाजपक ह े िनयोजन आिण िनय ंण करणार े साधन आह े. अथसंकपीय िनय ंण ह े
अंदाजपकाार े यवथापकय िनय ंणाच े तं आह े. उपन , खच, उपादन , भांडवल
आिण महस ूल या यवसायाया सव पैलुंवर अथ संकपीय िनय ंण केले जाते.
शुयाधार अ ंदाजपक ह े अयाध ुिनक त ं आह े. शुयाधार अ ंदाजपक मागील वषा या
अंदाजपकावर आधारत अ ंदाजपक तयार करत नाही . याचा आधार ‘शुय’ असतो .
यामय े, संथेया फाया ंया आधारावर सव ियांचे मुयमापन आिण मवारी
लावली जात े.
४. समख ंड िकंवा समपातळी िव ेषण (Break -Even Analysis) :
समख ंड िकंवा समपातळीिब ंदू हणज े ‘ना नफा – ना तोटा ’ दशवणारा िब ंदू होय. समख ंड
िकंवा समपातळीिब ंदू हे िनयंण उपकरण हण ून काय करत े. हे संथेला स ंथेची
कामिगरी शोधयात आिण भिवयात या ंची कामिगरी स ुधारयासाठी स ुधारामक
कारवाई करया स मदत करत े. हे एक साध े िनयंण साधन आह े.
उदा.: जेहा एखादी स ंथा, समख ंड िकंवा समपातळीिब ंदूवर २५,००० गाड्यांची िव
क शकत े तेहा याचा अथ असा क या िब ंदूया खाली कोणयाही िवम ुळे तोटा
होईल आिण या िब ंदूया वरची कोणतीही िव नफा ा कर ेल.
५. कायम म ूयांकन आिण प ुनरावलोकन त ं आिण िनणायक माग पत तं :
कायम म ूयांकन आिण प ुनरावलोकन त ं (Programme Evaluation and
Review Techniques - PERT ) आिण िनणा यक माग पत (Critical Path
Method - CPM ) तं. कोणयाही काय मात िव िवध उपम व याच े लघु उपम
असतात . कोणयाही उपमा ची यशवी प ूतता हे काम िदल ेया मान े आिण िदल ेया
वेळेत करयावर अवल ंबून असत े. या तंांतगत िनणायक उपम ओळखयास महव
िदले जात े. या िनणा यक उपमा ंया प ूततेला अिधक महव िदल े जात े. यामुळे
िनणायक उपमा ंया व ेळेवर िनय ंण ठ ेवून कामाचा एक ूण वेळ आिण खच कमी क ेला
जातो.
आपली गती तपासा (Check your Progress ):
अ) रकाया जागा भरा :
१. िनयंणाचा _______ शी जवळचा स ंबंध आह े.
२. िनयंण हे वातिवक आिण िनयोिजत येयांमधील मोजमाप आह े.
३. उिी त आिण ______ कामिगरीमय े फरक असयास उि े साय
करयासाठी स ुधारामक उपाय क ेले जातात .
४. िवशेष दता िनय ंण ही एक प ूविनधारत ___________ योजना आह े .
५. __________ हे काया मक िनय ंण करयाच े सवात जुने तं आह े munotes.in

Page 77


िनयंण
77 ब) थोडयात उर े ा:
१. िनयंणाया याया िलहा .
२. यवथापकय िनय ंणाची व ैिश्ये प करा .
३. िनयंण िय ेतील टप े कोणत े आहेत?
४. धोरणामक िनय ंणाच े मूलभूत कार िवषद करा .
५. अंमलबजावणी िनय ंणाया पत चे िववेचन करा .
क) खालील िवधान े प करा :
१. िनयंण ही एक अिवरत िया आह े.
२. िनयंण ही एक साविक िया आह े.
३. िवचलना ंमधील लहान फरक िवकारण े इ असत े.
४. ‘पाठपुरावा’ हा टपा िनय ंण िय ेतील सवा त महवाचा टपा आह े.
५. धोरणामक िनय ंण ही दीघकाल चालणारी िया आह े.
५.५ भावी िनय ंण णालीया गरजा (REQUIREMENTS OF
EFFECTIVE CONTROL SYSTEM)
संथेया िनय ंण णालीची परणामकारकता स ुधारणे हे यवथापकाच े कतय आह े.
एक भावी िनय ंण णाली , िबघाड क ुठे होत आह ेत आिण अपयशासाठी कोण
जबाबदार आह े हे उघड कर ेल आिण कोणती स ुधारामक कारवा ई केली गेली आह े याची
खाी कर ेल. भावी िनय ंण णालमय े काही सामाय व ैिश्ये असतात . या
वैिश्यांचे महव परिथतीन ुसार बदलत े, परंतु सवसाधारणपण े भावी िनय ंण
णालमय े खालील व ैिश्ये आहेत.
भावी िनय ंण णालीया गरजा खाली लमाण े आहेत :
१. अचूकता :
यवथापक िनय ंण णालीवर अवल ंबून असयान े, णाली अच ूक असण े आवयक
आहे; जर ती च ुकची अस ेल तर ती यवथापका ंनी घेतलेया िनण यांवर परणाम क
शकते.
२. समयसुचकता :
अशा अन ेक समया आह ेत या ंना वरत कारवाईची आवयकता अस ू शकत े. अशा
समय ेकडे वरत ल न िदयास समया िनमा ण होऊ शकत े जी सोडवता य ेणार
नाही. यामुळे भावी िनय ंण यवथ ेची समय सुचकता ही महवाची गरज आह े.
munotes.in

Page 78


78 यवथापन आिण संघटना िवकास ३. लविचकता :
आधुिनक जगात य ेक बदल उफ ूतपणे घडतो आिण तो अचानक बदल स ंथेया
धोरणात लाग ू केला जातो यामुळे आपल े िनयंण धोरण लविचक असण े आवयक
आहे.
४. एकीकरण :
जेहा िनय ंण यावसाियक म ूये आिण स ंकृतीशी स ुसंगत असत े, तेहा त े संथामक
धोरणा ंशी सुसंगतपण े काय करत े आिण याम ुळे अंमलबजावणी करण े सोपे होते.
५. दुरी :
िनयंण भिवयािभम ुख असल े पािहज े. अनेक िनय ंणे वरत िक ंवा अय ंत वरीत घडत
असतात , यांनी भिवयातील क ृती कशा करता य ेतील यावर ल क ित क ेले पािहज े.
६. उेश कित काय :
िनयंण णालीन े नेहमी उिा ंना महव िदल े पािहज े. संघटनामक उि े पूण करयाच े
उि ठेवले पािहज े.
७. सुयोयता :
िनयंण य ंणा स ंथेया आिण सव िवभागा ंया गरज ेनुसार योय असली पािहज े कारण
ती योय नस ेल तर आपयाला आपली उि े साय करयात अडचणी य ेऊ शकतात .
८. साधेपणा :
िनयंण णाली सोपी असण े आवयक आह े. हे दोही पा ंनी ह णजे जे वापरणार
आहेत िकंवा या ंयावर त े अंमलात आणल े जाणार आह े यांनी ते समज ून घेतले
पािहज े.
९. िमतययी (परवडणारी ) :
िनयंण णाली िमतययी असण े आवयक आह े. यावर खच केलेया रकम ेपेा जात
परतावा िमळायला हवा . संथेला अस े वाटल े पािहज े क िनय ंण णाली या ंना
परवडणारी आहे कारण ती दीघ काळात अिधक नफा द ेते.
१०. ेरक :
िनयंण णालीन े कमचाया ंना काम करयास पराव ृ करयाऐवजी या ंना काम
करयास व ृ केले पािहज े. िनयंण णालीची रचना अशा कार े केली गेली पािहज े
क ती यना िशा क रयाऐवजी या ंया च ुका टाळयास मदत कर ेल.



munotes.in

Page 79


िनयंण
79 ५.६ सारांश (SUMMARY)
आपण या करणात िनय ंणािवषयी चचा केली आह े. िनयंणाम ुळे यवथापकाला
याया अिधन थांकडून िनित मानका ंनुसार काम प ूण करयास मदत होत े. िनयंण
िय ेमये मानक े िनित कर णे, वातिवक कामिगरीच े मोजमाप , तुलना, सुधारामक
कृती आिण पाठप ुरावा या ंचा समाव ेश होतो .
धोरणामक िनय ंण त ंामय े, अंमलात आणल ेया रण िनतीचे सतत मूयमापन करण े
समािव असत े. यवथापनाया गरज ेनुसार िक ंवा परिथतीन ुसार उच
यवथापनाार े सुधाराम क कृती केली जात े.
अयावत िनय ंण णाली , यवथापनासाठी सतत बदलया त ंानाचा अवल ंब करण े
आवयक आह े आिण या ंची काळजी घ ेयास सम असल ेया ितभा िवकिसत करण े
आवयक आह े.
५.७ वायाय (EXERCISE)
अ) रकाया जागा भरा .
१. िनयंण हे ________ शी सब ंिधत आह े. (परणाम )
२. ________ हे मानक उपादनाशी स ंबंिधत आह ेत. (गुणवा आिण माण )
३. िनयंण िय ेतील पिहली पायरी हणज े ________ ( मानके ठरवण े)
४. यवथापनाच े शेवटचे काय ________ हे आहे. (िनयंण)
५. अंदाजपकय िनयंणासाठी _________ तयार करण े आवयक आ हे.
(अंदाजपक )
६. िनयंण, यवथापकाया ________ कामाशी सहस ंबंिधत आह े. (िनयोजन )
ब) खालील ा ंची उर े िलहा .
१. िनयंणाची याया िलहा आिण याची व ैिश्ये प करा .
२. िनयंण त ंाचे िविवध कार कोणत े आहेत ?
३. धोरणामक िनय ंण व याच े कार या बल थोडयात िलहा .
४. कायामक िनय ंण व याच े कार याबल थोडयात िलहा .
५. िनयंणातील िविवध टप े कोणत े ?
६. चांगया िनय ंण णालीया गरजा कोणया आह ेत ?
 munotes.in

Page 80

80 घटक – ३

मािहती यवथापन
INFORMATION MANAGEMENT
करण स ंरचना :
६.० उिदे
६.१ तावना
६.२ संथेतील मािहतीचा वाह
६.३ आधुिनक यवथापन मािहती णालीची (एम.आय.एस.) रचना आिण िवकास
६.४ यवसाया ंया संसाधन िनयोज नाची (ई.आर.पी.) ओळख
६.५ सारांश
६.६ वायाय
६.० उिदे (OBJECTIVES)
ा करणा चा अयास क ेयानंतर िवाथ खालील बाबतीत सम होऊ शक तील:
 संथेमये मािहतीचा वाह कसा होतो ते प करणे
 एम.आय.एस. हणज े काय ते जाणण े
 ई.आर.पी. चा परचय कन घ ेणे
६.१ तावना (INTRODUCTION )
कोणयाही स ंथेमये यवथापन मािहती णाली महवाची भ ूिमका बजावत े. येक
यवथापनाला याया स ुरळीत चालयासाठी आिण कामकाजासाठी िविवध मािहतीची
आवयकता असत े. आधुिनक जगात ‘ई.आर.पी.’यवथापनाला कमी कालावधीत सव
मािहती एकाच िठकाणी स ंकिलत करया त मदत करत े.याचमाण ेई.आर.पी., मािहतीची
साठवण ूक कमी जाग ेत व क ुठेही करत े आिण आवयकता असयास मािहती उपलध
कन द ेते. munotes.in

Page 81


मािहती यवथापन
81 ६.२ संथेतील मािहतीचा वाह (FLOW OF INFORMATION IN
AN ORGANISATION )
संथेतील मािहतीचा वाह िविवध िवभाग , अिधन थ आिण स ंथेया सुरळीत
कामकाजासाठी आवयक असल ेया य ंणा या ंयात होणारा स ंवाद दश वतो. मािहतीचा
वाह योय रीतीन े असला पािहज े कारण मािहती ही येक संथेमये खूप महवाची
असत े. जर स ंथेत योय स ंवाद वाह नस ेल तर स ंथा योयरया काय क शकत
नाही आिण आ पले लय साय क शकत नाही . मािहतीचा वाह ही य ेक संथेची
मजास ंथा हण ून ओळखली जात े.
सवसामायतःमािहतीचा वाह खालील चार िदशा ंनी वाहतो :
१. अधोगामी िदशा
२. ऊवगामी िदशा
३. आडवी िदशा
४. ितरक (कणंय) िदशा
१. मािहती चा अधोगामी वाह :
अधोगामी मािह ती वाह हणज े उच तरावरील अिधकाया ंकडून खालया तरावरील
कमचाया ंपयत मािहतीचा वाह होय . जेहा ज ेहा उच तरावरील यवथापनाार े
इतर तरावरील कम चा या ंना कोणतीही स ूचना जारी क ेली जात े तेहा तो मािहतीचा
अधोगामी वाह हण ून ओळखला जातो. उदाहरणाथ , उच तरीय यवथापका ंनी
िवभाग यवथापका ंना िक ंवा काय कारी अिधकाया ंना, कमचा या ंना जारी क ेलेया
आगाऊ स ूचना.
अधोगामी मािहती वाह , यवथापका ंना संथेची दूरगामी ी , येय, उिे, धोरणे
आिण काय पती या ंची मािहती कमचा या ंना देयासाठी उपय ु असतो . मौिखक
संेषण ह े समोरासमोरील संभाषण , सभा, भाषण े, परषदा , इयादी आिण िलिखत
संेषण जस े, नोिटस , परपक े, िडिजटल बातया , दशन, इशारे, इयादी पा ंमये
असू शकतात .
अशा कारया स ंेषणात िनरिनराया ुटी येतात जस े क स ंदेशाची गळती , गैरसमज
आिण गधळ , इ.
२. मािहतीचा ऊवगामी वाह :
मािहतीचा ऊव गामी वाह पदान ुमाया खालया तरापास ून वरया तरापय त
होतो. ऊवगामी स ंेषणाचा म ुय उ ेश यवथापका ंना अिधन थांकडून मािहती दान
करणे हा आह े. खालया तरावरील कम चारी वरया िदश ेने संवाद स ु करतात आिण munotes.in

Page 82


82 यवथापन आिण संघटना िवकास संदेश श ेवटी उच पातळीवरील यवथापनापय त पोहोचतो . ऊवगामी मािहती
वाहाला अन ुलंब मािहती वाह अस ेही हणतात .
वरया िदश ेने मािहती अिधनाथा ंकडून वरा ंकडे वाहत े याम ुळे अिधन थांकडून
यवथापन िनण याची वीक ृती होयास मदत होत े. तथािप , याला िनयंणाची दीघ
साखळी , वरा ंवरील िवासाची कमतरता , टीकेची भीती , सामाियक वाटणीचा अभाव
इयादी िविवध मया दांचा सामना करावा लागतो .
या कारया मािहतीमय े संदेश हा मौिखक मायमाार े, िनयोा-कमचारी ब ैठकार े
आिण तार , िया इयादी व िलिखत मायम े - अहवाल , पे, तारी , सूचना, इ.
ारे सारत क ेला जाऊ शकतो .
३. मािहती चा आडवा वाह :
जेहा मािहतीचा वाह एखाा स ंथेमये एकाच तरावरील िवभागा ंमये होतो, हणज े
सहकारी िममंडळी मय े, दोन कम चा या ंमधील स ंवाद, यांना एकाच यवथापकाला
अहवाल ावा लागतो त े आडया िदश ेया मािहती वाहाच े उदाहरण असत े.
संथा िटकयासाठी य ेक िवभागान े एकम ेकांया सोबतीन े काम क ेले पािहज े.
मािहतीया आडया मागामये भावीपण े संवाद साधयासाठी िविवध िवभागा ंया
यवथापका ंसह समान ेणी िक ंवा पदावरील िविवध लोका ंमये समवय समािव
असतो . या कारया मािहतीची द ेवाणघ ेवाण स ंथेला अिधकािधक िवकिसत होयास
मदत करत े.
यवसाय हण ून जर 'मूठ' आिण स ंथेतील िविवध िवभाग ही 'बोटं' असतील तर जशी
सव बोटे एक आयास ती एक म ुठ बनत े अगदी याच पतीन े सव समान तराच े
यवथापक एक आल े तर त े लय सहज साय क शकतात . जो य ेक संथेचा
उेश असतो .
४. मािहतीचा ितरका (कणंय) वाह :
munotes.in

Page 83


मािहती यवथापन
83 जेहा मािहतीचा वाह स ंथेया िविवध तरांमये होतो आिण मािहतीचा ितरपा िक ंवा
कण कायशील वाह द ेखील असतो ; जेहा मािहतीचा वाह व ेगवेगया तरावरील
यमय े िकंवा या ंचा एकम ेकांशी थेट संवादी स ंबंध नसतो , तेहा याला कण िकंवा
ितरपे संेषण हणतात .
कण हणज े दोन िब ंदूंमधील सवात कमी अ ंतराची सरळ र ेषा होय . कण मािहती माग ही
सरळ र ेषा असत े. या णी स ंेषण आवयक असत े तहा कण संेषण थ ेट
ाकया पयत मािहतीचा व ेगवान वाह पोहचता करत े.
एखाा स ंथेतील मािहतीचा वाह हणज े िवभाग , कमचारी आिण णाली या ंयातील
सव संवाद जो यवसायासाठी योयरया काय करयासाठी आवयक असतो . वरील
मािहतीया वाहाच े िविवध कार प क ेले आ ह ेत जे संथेला स ुरळीतपण े काय
करयास आिण याच े काय योयरया करयास मदत करतात .
६.३ आधुिनक यवथापन मािहती णालीची रचना आिण िवकास
(DESIGNING AND DEVELOPING MODERN MIS )
एम.आय.एस. हणज े यवथापन मािहती णाली . हे एखाा स ंथेतील यवथापकय
िनणय यवथािपत करयासाठी आिण समथ न देयासाठी स ंगणक आिण इतर ब ुिमान
उपकरणा ंारे मािहती ची िया.
यवथापन मा िहती णाली (Management Information System – MIS -
एम.आय.एस.) हणज े लोक , तंान , संथा आिण या ंयातील स ंबंध यांचा अयास .
एम.आय.एस. हे लोकािभम ुख े आह े यामय े तंानाार े सेवेवर भर िदला जातो .
तुहाला त ंानामय े वारय असया स आिण लोका ंचे जीवन स ुधारयासाठी
तंानाचा वापर करयाची इछा असयास एम .आय.एस.मधील पदवी त ुमयासाठी
असू शकत े.
गती आिण सिथतीची मािहती दान करयासाठी तयार क ेलेली वय ंचिलत
णाली यवथापनाला िनण य घेयास मदत करत े.
एखाा स ंथेया सव तरावरील यवसाय यवथापक , खालया पातळी पास ून ते
उच तरावरील अिधकारी या णालमध ून तयार क ेलेया अहवालावर अवल ंबून
असतात . यामुळे यांना या ंया द ैनंिदन यवसायाच े मूयांकन करयात मदत होत े
तसेच णालीार े तयार क ेलेया अहवाला ंया मदतीन े िनणय घेयात मदत होत े.
एम.आय.एस. ही यवथापका ंना योय व ेळी योय िनण य घेयास मदत करत े कारण त े
बटणाया एका िलकवर सव मािहती दान करत े.
कंपयांया द ैनंिदन कामकाजात यवथापन मािहती णाली ख ूप महवाची आह े याचे
कारण हणज े ही णाली लोक , संथा, तंान आिण क ंपनीवर परणाम करणार े लोक
आिण स ंथा या ंयातील संबंधांसह काय करत े. munotes.in

Page 84


84 यवथापन आिण संघटना िवकास ६.३.१ - एम.आय.एस. चे महव खालीलमाण े आहे :
यवथापन मािहती णाली ही सारा ंश वपात मािहती गोळा करयाची औपचारक
पत आह े. हे यवथापका ंना मािहती द ेयासाठी स ंथांमये थािपत क ेलेले जाळ े
आहे. हे सव तरावरील यवथापका ंना आवयक पतशीर आिण िव ेषणामक
मािहती दान करत े. हे यवथापका ंना योय व ेळी योय िनण य घेयास मदत करत े.
एम.आय.एस. चे महव खालीलमाण े वणन केले आहे:
१. एम.आय.एस. हे यवथापनािभम ुख आह े आिण यवथापनाया सव तरा ंचा
समाव ेश करत े व सव आवयक मािहती अपावधीत तयार करत े.
२. एम.आय.एस. ही एकािमक िया िक ंवा णाली आह े कारण ती सव िविवध
िवभागा ंना एक जोडत े.
३. एम.आय.एस. यवथापकास अपकालीन तसेच दीघकालीन योजना ंचे िनयोजन
करयात मदत करत े कारण या ंना वय ंचिलत या ंिककरणाम ुळे सव मािहती ख ूप
जलद ा होत े.
४. एम.आय.एस. यवथापका ंना आधीच ठरवल ेया उ ेश आिण िनय ंण गो पेा
वातिवक कामिगरी मधील फरक जाणून घेयास मदत करत े.
५. एम.आय.एस. मुळे संथेची कायमता वाढत े.
६. एम.आय.एस. यवथापनाला सव मािहती एकाच िठकाणी व काही स ेकंदात प ुरवते.
७. एम.आय.एस. पूणपणे संगणकक ृत आह े याम ुळे ते कमी साठवण जागा घ ेते आिण
अचूक परणाम दान करत े.
८. एम.आय.एस. यवथापनाला िनण य घेयास मदत करत े.
यवथापन मािहती णा ली (एम.आय.एस.) मये केवळ स ंगणकय णालीचा समाव ेश
नाही तर यामय े कोणयाही अडथयािशवाय स ंथा चालवयासाठी आवयक
असल ेया सव यवसाय िया आिण स ंसाधना ंचा समाव ेश आह े. संथेया सव
िवभागा ंकडून मािहती एकाच िठकाणी स ंकिलत क ेली जाते जेणेकन ती वापर कयाला
अनुकूल आिण व ेळेवर सादर क ेली जाऊ शकत े. यामुळे सव तरावरील यवथापक
योय िनण य घेयासाठी ितचा वापर क शकतात . वातिवक एम .आय.एस. ची रचना
अशा पतीन े केली जात े क क ंपनी िक ंवा संथा या ंचे धोरणामक आिण रण नैितक
उिे साय क शक ेल.
६.३.२ - यवथापन मािहती णालीच े वप आिण याी :
एम.आय.एस. ची स ंकपना आ ंतरिवाशाखीय वपाची आह े. हणज े ितने ितया
संकपना ल ेखा, संगणक, संथा, यवथापन , कायिया, संशोधन आिण वत णूक munotes.in

Page 85


मािहती यवथापन
85 िवान इयादसारया िवषया ंतून मोठ ्या माणात घ ेतलेया आह ेत. एम.आय.एस. हे
शु िवान िकंवा कला नाही . ही दोहीच े संयोजन हण ून ओळखली जात े.
एम.आय.एस. अिधक यवथापनािभम ुख मानावी क स ंगणकािभम ुख या म ुद्ावर बर ेच
वादिववाद झाल े आ ह ेत. जरी दोही बाज ूंनी समथ न केले असल े तरी, संगणक ह े
यवथापका ंया हातात फ साधन आह े या साया तका मुळे एम.आय.एस. मये
संगणकाप ेा यवथापन िवषयाचा अिधक िवचार क ेला पािहज े. अचूकता, वेग आिण
मोठ्या माणात मािहती हाताळयाची मता यासारया व ैिश्यांसाठी स ंगणका ंचा
वापर क ेला जातो . आजकाल एम .आय.एस. चा सव तरा ंवर येक कारया यवसाय
संथांया सव काया मक ेांमये उपयोग केलेला आढळतो .
एम.आय.एस. हणज े काय आिण यवथापनाच े वप समज ून घेतयान ंतर, आता
आपण एम .आय.एस. या याीकड े वळूया. आजया जगातील सवा त आशादायक
यावसाियक कारकदच े े बनयासाठी मािहती णाली जलद गतीन े वाढत आह े. सव
काही िडिजटल पतीन े होत असयान े, एम.आय.एस. यावसाियका ंची मागणी प ूवपेा
अिधक वाढत आह े.
एम.आय.एस. मये एकाच व ेळी अन ेक काय करण े समािव असत े जसे क :
 मािहतीवर िया करण े.
 यवहार सु करण े.
 चौकशीला ितिया द ेणे.
 अहवाल तयार करण े आिण याच े सारांश िलिहण े.
 एखाा िविश यवसायाया स ंरचनेत तयार क ेलेली मािहती यवथािपत करण े.
एम.आय.एस. एखाा स ंथेमये एखाा मजास ंथेमाण ेच काय करत े आिण िनण य
घेयाया ि येत सुलभतेसाठी स ंबंिधत मािहती दान करत े.
एम.आय.एस. चा उ ेश यवसायातील य ेकाया मािहतीया गरजा प ूण करयासाठी
काय करण े हा आह े. याचा अथ यांना याची गरज आह े यांना संबंिधत मािहती दान
करणे.
अशा कार े, एम.आय.एस. मये यवसायाया कामका जात वारय असल ेया
यसाठी सवा त आशादायक कारकद बनयाची भरप ूर मता आह े.
६.४ यवसाया ंचे संसाधन िनयोजन [ENTERPRISE RESOURCE
PLANNING (ERP )]
यवसाया ंचे संसाधन िनयोजन (Enterprise Resource planning – ERP - ई.आर.पी.)
ही एक स ंगणकय णाली आह े जी िविवध औोिगक ेांशी संबंिधत स ंथांसाठी तयार
केली जात े. यामय े उोगाचा आवाका व सामय याचा िवचार क ेला जात नाही . munotes.in

Page 86


86 यवथापन आिण संघटना िवकास ई.आर.पी. संच हे यवसाय िय ेया जवळजवळ य ेक काया मक ेास समथ न
देयासाठी आिण एकित करयासाठी तयार क ेलेले आहे जसे क वत ू आिण स ेवांची
खरेदी, िव आिण िवतरण , िव, लेखा, मानव स ंसाधन , उपादन , उपादन िनयोजन ,
पुरवठा व स ंहण यवथापन .
६.४.१ - ई.आर.पी. चा संि इितहास :
हा शद १९९० मये गाटनरने सादर क ेला होता , परंतु याच े मूळ १९६० या दशकात
आहे. नंतर ही स ंकपना साठा यवथापन आिण उपादन ेात िनय ंणासाठी लाग ू
झाली. संगणक णाली अिभय ंयांनी साठ ्याचे िनरीण करयासाठी , िशल कचा मेळ
बसिवयासाठी आिण िथतीचा अहवाल द ेयासाठी स ंगणक काय म तयार क ेले.
१९७० या दशकापय त हे उपादन िया िनयोिजत करयासाठी सामी आव यकता
िनयोजन (एम.आर.पी.) णालमय े िवकिसत झाल े.
१९८० या दशकात एम . आर.पी. अिधक उपादन िया ंचा समाव ेश करयासाठी
वाढला , याम ुळे अ नेकांनी याला एम . आर.पी.-२ िकंवा उपादन स ंसाधन िनयोजन
हणयास व ृ केले. १९९० पयत या णालचा साठा िनय ंण आिण इतर काया मक
िय ेया पलीकड े लेखा आिण मानवी स ंसाधना ंसारया इतर काया लयाची सहायक
कामे इथपय त िवतार झाला होता .
िव गटाचे वयंयांिककरण (सेस फोस ऑटोम ेशन - SFA), िवपणन
वयंयांिककरण आिण ई -वािणय या ंसारया काया लयांची महवाची कामे
हाताळताना आज ई .आर.पी. ने यावसाियक ब ुिमा समािव करया इतपत िवतार
केला आह े. या उपादना ंया गतीसह आिण या णालमध ून आल ेया यशोगाथा ,
घाऊक िवतरणापास ून ते ई-वािणय पय त उोगा ंया िवत ृत ेणीतील क ंपया
ई.आर.पी. उपाय वापरतात .
ई.आर.पी. ही यवसाय यवथापन स ंगणक णाली आह े. ई.आर.पी.सामायत :
एकािमक उपयोगा ंचा एक स ंच आह े याचा वापर क ंपनी अन ेक काया मक ेांमधून
मािहती गोळा करयासाठी , संिहत करयासाठी , यवथािपत करयासाठी आिण अथ
लावयासाठी क शकत े .
६.४.२ - संथेची िविवध काया मक ेे खालीलमाण े आहेत :
अ. िव ल ेखाकम
ब. मानव स ंसाधन
क. ाहक स ंबंध यवथापन
ड. िव आिण िवतरण
इ. पुरवठा साखळी यवथापन , इयादी munotes.in

Page 87


मािहती यवथापन
87 संगणक, सयाया शतका त खूप महवाची भ ूिमका बजावतात . जग ख ूप वेगाने आिण
कमी कालावधीत एकम ेकांशी जोडल े जात आह े. ई.आर.पी. सव मािहती व ियामक
संगणकय णाली िवभागा ंना एकित करयात मदत करत े यात व ेश करण े आिण
िनयंण करण े सोपे आहे. पूव जेहा ई.आर.पी. सादर क ेली गेली तेहा ती फ मोठ ्या
संथांारे वापरली जात होती पर ंतु सया लघ ूउोग द ेखील ई .आर.पी. चा लाभ घ ेतात.
६.४.३ - ई.आर.पी.संगणकय णाली :
ई.आर.पी. संगणकय णालीची म ुळे ९०या दशकात आह ेत. या काळात त े उपादन
संसाधन िनयोजन (एम.आर.पी.) आिण स ंगणक स ंयु उपादन (सी.आय.एम.) हणून
ओळखल े जात होत े.
तथािप , ई.आर.पी. यवसायाची सव मुय काय करयासाठी िवकिसत होत ग ेले. येक
उोग ेात परणामी , खाजगी आिण साव जिनक ेातील दोही स ंथा आता
कोणया ना कोणया वपात ई.आर.पी. संगणकय णाली वापरतात .
६.४.४ - ई.आर.पी. संगणकय णाली काय करत े ?
ई.आर.पी. णाली सामायत : आिथक आिण यवसाय िनयोजन काय पार पाडतात , जी
पूव अन ेक लहान वत ं अन ुयोगा ंारे पार पाडली जात असत .
उपादन जीवनच यवथापन , पुरवठा साखळी यवथापन (उदाहरणा थ ख रेदी,
उपादन आिण िवतरण ) वेअरहाऊस यवथापन , ाहक स ंबंध यवथापन
(सी.आर.एम.), िव ऑड र िया , ऑनलाइन िव , आिथक मानवी स ंसाधन े आिण
िनणय समथ न णाली या ंचा ई.आर.पी. णाली िवभागा ंया उदाहरणा ंमये समािव
होतो.
६.४.५ - ई.आर.पी.संगणकय णाली का वापराव े ?
माणब ई .आर.पी. णाली असयाचा एक मोठा फायदा हणज े तो यवसायाया
अनेक िया आिण भागा ंना एक जोड ू शकतो , याम ुळे यवसाय अिधक काय मतेने
चालतो .
िविवध काय वयंचिलत क ेयाने, सवाना याचा फायदा होऊ शकतो , उदाहरणाथ वतू
मागणी माग तपासणी , वीकृती ते पूण करयापय त. महसूल चाया ीन े, तुही रोख
पावया ंारे पावयांचा माग लाव ू शकता .
ई.आर.पी. णाली एकाच िठकाणी मािहतीच े कीकरण द ेखील करत े, याम ुळे एकािधक
णाल मधील बदल संकिलत िक ंवा एक चाल ू असयाची समया द ूर होऊ शकत े
आिण यवसाय यवथापका ंना यवसाय मािहतीच े अिधक अच ूक य ा करयास
अनुमती द ेते.
ई.आर.पी. यवसायाया वय ंचलनामय े मदत करत े आिण मािहतीच े संकलन , िवेषण
आिण याया अगदी सोपी करत े. munotes.in

Page 88


88 यवथापन आिण संघटना िवकास टाळेबंदी कालावधीम ुळे जेहा संथांनी या ंया कम चा या ंना घन काम करयाची
परवानगी िदली त ेहा ई .आर.पी. ने खूप महवाची भ ूिमका बजावली कारण ई .आर.पी.
मुळे सव मािहती इटरन ेट वर एकाच िठकाणी हणज ेच लाऊड आधारत स ंहणात
उपलध होत े. महामारीया काळातही बहत ेक संथांनी ई.आर.पी. वापरयास स ुवात
केली. अगदी िशण ेाने िवाया शी संपक साधयासाठी आिण या ंया परी ेसाठी
ई.आर.पी. चा वापर क ेला.
आपली गती तपासा (Check your Progress ):
अ) खालील िवधान च ूक क बरोबर त े सांगा:
१. मािहतीचा वाह ही य ेक संथेची मजा संथा हण ून ओळखली जात े.
२. एम.आय.एस. मये सेवेारे तंानावर भर िदला जातो .
३. एम.आय.एस. कमी साठवण जागा घ ेते.
४. ई.आर.पी. कृषी ेांशी संबंिधत स ंथांसाठी तयार क ेली.

५. सया ई.आर.पी. फ मोठ ्या संथांारे वापरली जा ते.

ब) टीपा िलहा:
१. एम.आय.एस. चे महव
२. एम.आय.एस. ची याी
३. एम.आय.एस. ची काय
४. संथेची िविवध काया मक ेे
५. ई.आर.पी. चे यावसाियक फायद े
ड) योय जोड ्या जुळवा:
अ ब
१. मािहतीचा अधोगामी वाह अ एखाा स ंथेमये एकाच तरावरील
िवभागा ंमये होतो
२. मािहतीचा ऊव गामी
वाह ब यवथापका ंना अिधन थांकडून
मािहती दान करण े
३. मािहतीचा आडवा वाह क मािहतीचा वाह व ेगवेगया तरावरील
िकंवा या ंचा एकम ेकांशी थेट संवादी
संबंध नसतो अशा यमय े
४. मािहतीचा ितरका (कणंय)
वाह उच तरावरील अिधकाया ंकडून
खालया तरावरील कम चाया ंपयत
munotes.in

Page 89


मािहती यवथापन
89 ६.४.६ - ई.आर.पी. चे यावसाियक फायद े :
संथा िक ंवा यवसायासाठी ई .आर.पी. चे अनेक फायद े आहेत याप ैक काही फायद े
खालीलमाण े आहेत:
१. कायमता :
ई.आर.पी.संथेला काय मतेने काय करयास मदत करत े कारण त े एकाच िठकाणी
मािहती संकिलत आिण स ंिहत क शकत े आिण स ंगणककरणाम ुळे ते सहजपण े
मािहती स ंपािदत क शकत े व बदल क शकत े. ई.आर.पी. एका व ेळी अन ेक कम चारी
वाप शकत े.
२. अंदाज :
ई.आर.पी. संगणकय णाली वापरकता , यवथापकास अिधक अच ूक अंदाज तयार
करयास मदत करत े कारण ई .आर.पी. ारे दान क ेलेली मािहती अच ूक असत े आिण
यवथापकाला याच े योय िव ेषण करयास मदत करत े.
३. एकािमक मािहती :
ई.आर.पी. कमी जाग ेत आिण एकाच िठकाणी सव मािहती साठवयात मदत करत े.
ई.आर.पी., मािहती सातयप ूण, अचूक आिण अितीय ठ ेवयासाठी व सव एकाच
िठकाणी स ंिहत करयात मदत करत े.
४. गितशीलता :
ई.आर.पी. चा एक फायदा असा आह े क गोळा क ेलेया मािहतीमय े एकाच व ेळी अन ेक
अिधन थ िक ंवा यवथापका ंना व ेश असतो याम ुळे मािहतीची गितशीलता सहज
होते.
५. अहवाल ल ेखन :
ई.आर.पी. संगणकय णाली , अहवाल ल ेखन सो पे आिण अिधक सान ुकूिलत करयात
मदत करत े. सुधारत अहवाल ल ेखनाया मता ंसह स ंथा जिटल मािहती िवन ंयांना
अिधक सहजपण े ितसाद द ेऊ शकत े.
६. खच बचत :
वेळेत अच ूक मािहतीया एका ोताम ुळे शासकय आिणकाया मकखच कमी होतो . हे
संथेला काय ियायवथा िपत करयास अन ुमती द ेते तसेच ययय आिण िवल ंब
ितबंिधत करत े.
munotes.in

Page 90


90 यवथापन आिण संघटना िवकास ७. माण बता :
संरिचतई .आर.पी. णाली नवीन वापरकत व काया ना जोडयास अन ुमती द ेतात आिण
कालांतराने सुवातीला अ ंमलात आणल ेले समाधान वाढवतात . जेहा स ंथा
िवतारासाठी तयार असत े िकंवा ित ला अिधक स ंसाधना ंची आवयकता असत े, तेहा
ई.आर.पी. संगणकय णाली या वाढीस मदत करयास सम असत े.
८. सहयोग :
कोणयाही स ंथेला य ेक िवभाग एकम ेकांपासून वत ंपणे कायरत असल ेला एकल
यवसाय चालवायचा नाहीय . िवभागा ंमधील सहकाय हा स ंथेचा एक महवा चा आिण
अनेकदा आवयक भाग आह े. ई.आर.पी. संगणकय णालीमय े िव क ेलेली तारीख
कीकृत आिण स ुसंगत असयान े, िवभाग एक काम क शकत नाहीत अस े कोणत ेही
कारण नाही . संगणकय णाली यवसायाया जवळजवळ य ेक पैलूला पश करत े,
अशा कार े सहयोगी आ ंतरिवभागीय यना ंना वाभािवकपण े ोसाहन िमळत े.
९. िनयामक अन ुपालन :
ई.आर.पी. संगणकय णालीचा एक फायदा जो काहीव ेळा ल न िदला जातो तो हणज े
ते संथेतील िनयामक अन ुपालनाशी कस े चांगले जोडत े. शिशाली ई .आर.पी. उपाय
उोगातील िनयमा ंचा मागोवा ठ ेवतात आिण अनुपालनातील बदला ंवर ल ठ ेवतात .
१०. सुरितता :
यवसायाकड े ई.आर.पी. उपाय अस ेल तेहा मािहती स ुरितत ेची काळजी नसत े. नवीन
णाली सव अंगभूत संसाधन े व अिनिनरोधिभ ंतीार ेमािहतीची अच ूकता, सातय आिण
सुरितता स ुधारेल.
६.४.७ - ई.आर.पी.णालीच े तोटे :
ई.आर.पी.णाली य ेक वैयिक यवसायातील वातिवक ग ुंतागुंत लात घ ेऊन
जिटल आिण सान ुकूिलत करण े कठीण असयाच े िस होऊ शकत े.
वयवसायात यत असल ेले बरेच उोग , मािहती त ंान ेातील कम चा या ंसाठी
चालू असल ेया िशणात प ुरेशी गुंतवणूक करयात अयशवी ठरतात व ई .आर.पी.
णालीमधील मािहतीची अख ंडता आिण तो वापरयाया पतच े संरण करयासाठी
अनेकदा यवसायाया धोरणाचा अभाव असतो .
नवीन ई .आर.पी. णालीमय े बसयासाठी यवसाय िया ंना वार ंवार
पुनःअिभयाीककरण कराव े लागत े आिण याम ुळे िया आिण कम चारी या ंयात
समया िनमा ण होऊ शकतात .
तसेच ई.आर.पी. णाली ख ूप महाग अस ू शकत े. यामुळे लहान उोगा ंसाठी सोया
ई.आर.पी. णालीची नवीन जाती िनमा ण झाली आह े याची िक ंमत कमी आह े आिण munotes.in

Page 91


मािहती यवथापन
91 अनेक थािपत ई .आर.पी. िवेते आता व ेबवर ऑफर क ेलेया यवथािपत
ई.आर.पी.सेवा देतात.
शेवटी, ईआरपी णाली मािहतीच े एकाच िठकाणी क ीकरण क ेयाने सुरेचा भ ंग
झायास स ंवेदनशील मािहतीचा धोका वाढ ू शकतो .
६.४.६ - ई.आर.पी.ची िवभाग ेे :
बाजारात अन ेक िव ेते आहेत जे पारंपारक ई .आर.पी. उपाय िकंवा मेघमृती उक ृ
ई.आर.पी.उपाय दान करत आह ेत. संथांवर अवल ंबून आवयक घटक एकित क ेले
जातात आिण सान ुकूिलत ई.आर.पी. णाली तयार क ेली जात े. खाली नम ूद केलेले सव
िवभाग कोणयाही ई .आर.पी. णालीमय े आढळ ू शकतात .
१. मानव स ंसाधन
२. साठा स ंहण
३. िव व िवपणन
४. खरेदी करण े
५. िव व ल ेखा
६. ाहक स ंबंध यवथापन (सी.आर.एम.)
७. अिभया ंिक/उपादन
८. पुरवठा साखळी यवथापन (एस.सी.एम.)
चला िविवध िवभागा ंची ओळख कन घ ेऊ :
१. मानव स ंसाधनिवभाग :
मानव स ंसाधनिवभाग , मानव स ंसाधना ंया काय म यवथापनासाठी मानव
संसाधनकाय संघालामदत करत े. मानव स ंसाधनिवभाग , कमचा या ंची मािहती
यवथािपत करयास आिण कामिगरी , उपिथती , नोकरीच े वणन इयादी नदचा
मागोवा घ ेयास मदत करत े.
२. साठा स ंहण िवभाग :
वतूंया साठ ्याचा मागोवा घ ेयासाठी साठा स ंहण िवभागाचा वापर क ेला जाऊ
शकतो . ई.आर.पी. ारे िमळवल ेयाअनय अन ुमांकांारेवतू ओळखया जाऊ
शकतात . वतू वरत ओळखयासाठी साठा स ंकेतांिकतद ेखील क ेला जाऊ शकतो .
munotes.in

Page 92


92 यवथापन आिण संघटना िवकास ३. िव व िवपणन िवभाग :
िव िय ेमये िव चौकशी , नमुना मस ुदा तयार करण े, िव आा वीकारण े,
योय कर आका रणीसह िव पावया तयार करण े, सािहय िक ंवा स ेवा पाठवण े,
लंिबत िव आ ेचा मागोवा घ ेणे अशा िविवध िया ंचा समाव ेश होतो . ही सव िव
काय िव आिण िवपणन िवभागाार ेयवथािपत क ेली जातात .
४. खरेदी िवभाग :
खरेदी िवभाग , साठा िक ंवा कया माला या खर ेदीचा भाग अमलात आणतो . तो
संथेसाठी आवयक असणायासव िय ेची काळजी घ ेतो.
खरेदी िवभागामय े पुरवठादारा ंची यादी , खरेदी आा तयार करण े, खरेदी साठ ्याचा
मागोवा घ ेणे, साठा अयावत करण े आिण िविवध अहवाल या ंसारखी काय असतात .
५. िव व ल ेखा िवभाग :
हा िवभाग स ंथेला खायाशी स ंबंिधत सव यवहार जस े क खच , नफा व तोटा , िविवध
लेजर, बँक िववरण े, देयके व पावया , कर भरणा इयादचा मागोवा ठ ेवयास मदत
करतो . आिथक मािहती ह े महवाच े काय आहे जे यासाठी आवयक आह े.
६. ाहक स ंबंध यवथापन (सी.आर.एम.) िवभाग :
सी.आर.एम. िवभाग उम ाहक स ेवेारे आिण ाहका ंशी िनरोगी स ंबंध थािपत
कन िव काय दशन वाढिवयात मदत करतो .सी.आर.एम. िवभाग , ाहकाची
तपशीलवार मािहती जस े क स ंवाद, कॉल, सभा, ाहकान े केलेया खर ेदीचे तपशील
यवथािपत करयात आिण शोधयास मदत करत े. िवया स ंधी वाढिवयासाठी त े
िवसह एकित क ेले जाऊ शकत े.
७. अिभया ंिक/ उपादन िवभाग :
या िवभागामय े उपादन िनयोजन , यंांचे वेळापक , कया मालाचा वापर , तयारी ,
दैनंिदन उपादन अ ंदाज आिण वातिवक उपादन अहवाल या ंचा समाव ेश असतो .
८. पुरवठा साखळी यवथापन :
एस.सी.एम. िवभाग , उपादक त े ाहक आिण ाहक त े िनमायाकड े उपादन वत ूंचा
वाह यवथािपत करत े. सामाय भ ूिमकांमये मागणी आिण प ुरवठा यवथापन , िव
परतावा आिण बदलयाची िया , िशिपंग आिण वाहत ूकचा शोध इया दचा समाव ेश
असतो .
ई.आर.पी.संथेया यवसाय काय यांनाकाय मतेने सुयविथत क शकत े, वरील
िवभागाचा परचय स ंथेला स ंथेया गरज ेनुसार ई .आर.पी. े िनवडयास आिण
सानुकूिलत करयास मदत क शकत े. munotes.in

Page 93


मािहती यवथापन
93 ६.५ सारांश (SUMMARY)
आपण मािहतीया वाहािवष यी चचा केली आह े जी एखाा स ंथेमये घडत े जी
कोणयाही यवथापनासाठी सवा त महवप ूण काय असत े. मािहतीया वाहाच े चार
माग आहेत, ऊव, अधो, आडवा आिण ितरका . यवथापन मािहती णाली आवयक
मािहतीच े एकीकरण आिण िवतरणासाठी स ंथेला मदत करत े. यवसाया ंचे संसाधन
िनयोजन , हे मािहती यवथापनाच े आ ध ुिनक आिण सवा िधक मागणी असल ेले तं
आहे. हे यवथापनावर परणाम करणाया समया ंशी स ंबंिधत योय िनण य घेयास
उच यवथापनास मदत करत े.
६.६ वायाय (EXERCISE)
अ) रकाया जागा भरा .
१. एम.आय.एस. ____________ हा िवकासाया िय ेत आिथ क् या व
तिकक् या चांगली भ ूिमका िनभावतो . (मािहती वाह )
२. __________ हे येक ई.आर.पी. णालीच े दय असत े (मािहती आधार )
३. __________ संगणक णालीला ितसया िपढीची िनिम ती समजतात .
(ई.आर.पी.)
४. ______ ____ साली ई .आर.पी. िनिमती/उपादन उोगा ंना ल करीत होत े.
(१९९० )
५. ई.आर.पी. णाली _________ वर तयार क ेली ग ेली आह े यामय े कॉमन
कॉय ुिटंग लॅटफॉम वापरला जातो . ( )
६. ई.आर.पी.साठा स ंहण णाली थािपत करण े _____________ आहे. (जिटल )
७. कोणयाही स ंथेचा कणा ___________ हा असतो . (मािहती )
८. सामायतः एम.आय.एस. िनयोजनाचा ार ंभ िबंदू ________ िनयोजन हा आह े.
(यवसाय )
९. अधोगामी मािहती ________ ते _______( ऊव ते अधो) िदशेने वािहत होत े.
ब) खालील ा ंची उर े िलहा .
१. एम.आय.एस. याया सा ंगा आिण याची व ैिश्ये प करा .
२. ई.आर.पी. चा अथ काय आह े? वतमान परिथतीया स ंदभात ई.आर.पी. प
करा.
३. संथेया ई .आर.पी. मये कोणत े वेगळे िवभाग अस ू शकतात ?
४. ई.आर.पी. चे फायद े आिण तोट े कोणत े?
 munotes.in

Page 94

94 घटक – ४

यवथापनातील तकालीन समया
CONTEMPORARY ISSUES IN
MANAGEMENT
करण स ंरचना :
७.० उिे
७.१ तावना
७.२ संथामक वाढ आिण िवकासातील आहान े
७.३ बदला ंचे यवथापन
७.४ सारांश
७.५ वायाय
७.६ संदभ
७.० उिे (OBJECTIVES)
ा करणा चा अयास क ेयानंतर िवाथ खालील बाबतीत सम होऊ शक तील:
 संघटना वाढ हणज े काय ते जाणण े
 संथेया िवकासाची िया समजून घेणे
 ेनरचे संथामक वाढीच े मॉडेल प करणे
 बदल यवथापनाची स ंकपना समजून घेणे
७.१ तावना (INTRODUCTION )
वैािनक आिण ता ंिक नवकपना ंमुळे, औोिगककरण , आधुिनककरण ,
जागितककरण , इ. येक कारया यावसाियक उपमा ंमये सतत बदल होत
असतात आिण अशा बदला ंचे यवथापन करयासाठी िविवध यवथापन ीकोन
िवकिसत क ेले जातात . जागितककरणान े यवथापकय प तमय े पूवपेा मोठ े बदल
केले आ ह ेत. जुया िसा ंतांयितर काळाया गरज ेनुसार िविवध यवथापकय
िसांत आधुिनक यवथापनाार े वापरल े जातात . यवथापनाया िविवध
पातया ंवर, यवसायामय े नवीन ता ंिक बदला ंशी ज ुळवून घेतयान े संथेया munotes.in

Page 95


यवथापनातील तकालीन समया
95 वाढीसाठी आिण िवकासासाठी िविवध आघाड ्यांवर िविवध समया िक ंवा आहान े
येतात.
या आहाना ंना सामोर े जाऊन यवसाय चा ंगला करता य ेतो. यावसाियक स ंथांमये
िविवध काय म राबवत असताना , यवसायाया यवथापनामय े सामायतः िविवध
तकालीन (स:कालीन ) समया उवतात . या हणज े आिथ क दबाव , सामािजक
समया , पयावरणीय समया , जागितककरण , नावीयप ूण उपम आिण बदल , ाहक
सेवा, ान यवथापन , बहसा ंकृितक परणाम , कमचाया ंचे समाधान , कायबल
िविवधता , इ.
काही तकालीन (स:कालीन ) समया खालीलमाण े आहेत:
संथामक वाढ आिण िवकासातील काही आहान े, यवथापन णालीतील बदल ,
भावी व ेळ यवथापनासाठी नािवयप ूण साधना ंसह व ेळ यवथापनातील नवीन
उपयोग, मानव स ंसाधनातील परवत िनयत ेमुळे आलेया व ैिवयत ेला तड द ेणे आिण
संघष यवथापन , इ. मुळे तकालीन (स:कालीन ) समया उवतात .
७.२ संथामकवाढ व िवकासातील आहान े (CHALLENGES IN
ORGANISATIONAL GROWTH AND DEVELOPMENT )
िवयम एच . टारबक या ंया मत े, (‘संथामक वाढ आिण िवकास ’ या या ंया
पुतकान ुसार) संथेची 'वृी' ही संथेया सदयव िक ंवा कामगार यांारे संथेया
याीमधील बदल हण ून तर ‘िवकास ’ हा संथेया काय वयानुसार मोजला जातो .
ही एक अशी िया आहे, याार े बहेशीय पतीया संथेची रचना ितची काय
आिण संबंध वाढवत े. संथामक वाढ ही म ूलत: एक परमाणामक िया आहे.
संथामक वाढ हा एक टपा आह े जेहा एखादी क ंपनी िवतार क इिछत े तेहा
अिधक महस ूल िनमा ण करयासाठी अितर पया य शोध ू शकत े. संथामक वाढ
अनेकदा उोग वाढीचा कल, यावसाियक जीवनच आिण मालका ंया समभागाया
िकंमतीतील वाढीया इछेवर अवलंबून असत े.
‘वाढ’ आिण ‘िवकास ’ या शदा ंचा एकमेकांया बदली वारंवार वापर क ेला जातो , परंतु
दोही स ंकपना न ैसिगक आिण सामािजक णालमधील िभन िया ंचा संदभ देतात.
'एनसायलोपीिडया िटािनका ' नुसार ‘वाढ’ हणज े एखाा घटकाया आकारात िक ंवा
माणात वाढ होण े तर ‘िवकासा’ मये केवळ आकारातच नाही तर काया मये देखील
बदल समािव असतो .
‘वाढ’ हा परीणामामक बा बदला ंशी संबंिधत आह े, जेणेकन तो पाहणे आिण मोजण े
सोपे होते तर ‘िवकास ’ हा गुणामक आिण अ ंतगत वपाचा आह े, यामुळे वरत
मोजण े फार कठीण आिण सहज शय होत नाही . munotes.in

Page 96


96 यवथापन आिण संघटना िवकास ७.२.१ - ेनरया संघटनामक वाढीची िसा ंतीय रचना :
लॅरी ई. ेनर या ंनी संघटनामक वाढीची एक अितशय उपय ु रचनामक ितक ृती
तयार क ेली आह े. ेनर या ंनी या ंया १९९८ या हाव ड यवसाय समीा (िबझन ेस
रू) लेखामधील "इहोय ूशन अ ँड रहोय ूशन अॅज ऑगनायझ ेशस ोथ" या
िनबंधामय े वाढीच े पाच टप े परभािषत क ेले आह ेत. या "ांती" ारे थांबलेली
िथय ंतरे हलली ग ेली आिण प ुढील टयात व ेिशत झाली .
ेनरची संघटनामक वाढ ितक ृती ही संथेबलया खालील ग ृिहतकांवर आधारत
आहे :
१. संघटना कठोर , नोकरशाही , िनयंण-कित आिण क ीकृत संथा असतात .
२. संथा वतःच े भिवयातील यश या ंयावरच अवल ंबून आह े हे ओळखयात
अपयशी ठरतात .
३. संथा बदलया िवकासाया िथतीच े मूयांकन करयातही अपयशी ठरतात .
४. परणामी , एखाा य वथापनाया स ंथेया िवकासातील आहान े समज ून
घेयाया अमत ेमुळे, बाजाराया स ंभायत ेची पवा न करता , संथेला याया
सयाया उा ंतीया टयात (गतीमय े अपयश ) अडकून पडतात .
खाली िदल ेया आकृती १ मये ेनरया संघटनामक वाढीया रच नामक
ितकृतीमधील पाच टप े आहेत:

असे हटल े जाऊ शकत े क एका वाढया स ंथेमये, तुलनेने सौय अस े पाच उा ंती
कालावधी असतात . येकामय े संकट आिण ा ंतीचा कालावधी असतो .
munotes.in

Page 97


यवथापनातील तकालीन समया
97 ७.२.२ - ेनरचे संथामक वाढीच े मॉडेल :
१. सजनशीलता टपा :
वाढीया ा पिहया टयात , संथामक उोजक महवाची भ ूिमका बजावतात
आिण नवीन उपादन े आिण बाजारप ेठेची िनिम ती करयावर ल क ित करतात .
तथािप , जसजस े संथा आकारात आिण जिटलत ेत वाढतात , यवथापनाया िविवध
तरांचे अनौपचारक स ंेषण साखळीमय े समव य साधयास आिण काय मता
आणयास असमथ होतात . परणामी , अनेक नेतृव समया िनमा ण होतात कारण
उोजक कामासाठी योय राहत नाहीत िक ंवा संघटनामक समया हाताळयास तयार
होत नाहीत . याचा परणाम न ेतृविवषयक समया ंया िवकासात होतो आिण पिहला
ांितकारी काळ स ु होतो . कोणीतरी उोजक हण ून पुढाकार घ ेतो आिण स ंथेला
एक आणतो . काळाया गरज ेनुसार, अशा समया ंचे िनराकरण करयासाठी एक नवीन
उा ंतीचा टपा िनमा ण होतो .
२. नेतृव टपा :
या दुसया टयात , उपादक आिण यवथापन णाली बहता ंश माणा त यवथापन
रचनेसाठी जबाबदार असतात . परंतु, खालया तरावरील पय वेकांना वाय िनण य
घेणाया ंऐवजी कायामक त हण ून वागवल े जाते. याम ुळे पुढे जोखीम कालावधी य ेतो
व वायत ेचे संकट उवत े. या स ंकटावर मात करयासाठी , वाढीचा ितसरा टपा
हणज े अिधकारय ु ितिनधी म ंडळ काय रत करण े होय.
३. अिधकार दानाचा टपा :
वायत ेची समया एका मजब ूत वर यवथापकाार े सोडवली जाऊ शकत े याला
काही अिधकारा ंची आिण काही अिधकारा ंया स ंतुलनाची आवयकता असत े. तथािप ,
अिधकारा ंया िवक ीकरणाम ुळे, किन अिधकाया ंना आपण अय ंत वैिवयप ूण
कंपनीवरील िनय ंण गमावत आहोत अस े वाटत े. यामुळे, वातिवक ेीय
यवथापका ंना योजना , िनधी, तंान िक ंवा स ंथेया इतर सदया ंशी समवय
साधण े, हणज े िनयंण समया िनमा ण करण े अस े वाटत े. ही समया आ पणांस
समवयाया प ुढील उा ंतीया टयावर घ ेऊन जात े.
४. समवय टपा :
िनयंण समय ेवर मात करयासाठी समवय हा एक भावी माग आहे. िनरीक हण ून
वर यवथापनास अिधक चा ंगले समवय साधयासाठी औपचारक णालीमय े
समवय असण े आवयक आह े. नवीन समवय णाली िवकास साधयासाठी आिण
चांगले सहकाय िनमाण करयासाठी उपय ु ठ शकत े, परंतु यामुळे रेिखय यवथापन
आिण कम चारी, मुयालय आिण े सेवा या ंयात स ंघष िनमा ण होतो . यवथापन
कमचा या ंना काढ ून टाक ू शकत े, कमचारी असहकारी सहकाया ंबाबत वरा ंकडे तार
करतात आिण य ेकजण नोकरशाही कागदी यवथ ेत अडक ून पडतो . नोकरशाहीया munotes.in

Page 98


98 यवथापन आिण संघटना िवकास संकटावर मात करयासाठी , संघटना ंना एक उपाय आवयक आह े जो प ुढील
उा ंतीचा टपा आह े हणज ेच सहयोगाचा टपा .
५. सहयोग टपा :
मोठ्या संथांना योय , लविच क आिण वत नामक िकोनान े यवथापकय समया ंचे
िनराकरण करयासाठी सहयोग टपा ाम ुयान े आवयक असतो . समवय टपा
औपचारक णाली आिण काय पतार े चालवला जात असताना , सहकार टपा
परपर िववाद क ुशलतेने सोडवयासाठी स ंघातील यवथापन िया ंया वाढीव
उफ ूततेवर भर द ेतो. सामािजक िनय ंण आिण आम -िनयंण- िशत औपचारक
िनयंणाची जागा घ ेते.
ेनरला अस े आढळ ून आल े आह े क औपचारक िनय ंणासाठी सहयोग हा उपाय
असतो . सांिघक काय संघटनेया तीत ेमुळे मानिसक आिण शारीरकरया थकल ेया
कमचाया ंया मानिसक अती परपुणतेमुळे सहकाया नंतर पुढील स ंकट काय उभ े राहील
हे याला माहीत नसत े. असा अन ुभव आह े क, जेहा ज ेहा स ंघटना हे सव होयाया
टोकापयत पोहोचतात त ेहा ा ंती घडव ून संघटनामक रचन ेत मूलभूत बदल घडव ून
आणल े जातात आिण काही टया वर तणाव कमी होतो .
७.२.३ - संथामक वृीचे पाच टप े :
येक संथा, खालीलमाण े वाढीया व ेगवेगया टया ंतून जात े. कंपनीया वाढीच े
पाच टप े (इंडीड संपादकय कम चा या ंचा अहवाल , यावसाियक कारकद िवकास ल ेख)
ारंिभक
टपा वृी
टपा कपात
टपा परपवता
टपा हास / उतरंड टपा संघटनामक व ृी
िव
वेळ
(वष)
७.२.२ आकृती २संथामक व ृीचे पाच टप े


munotes.in

Page 99


यवथापनातील तकालीन समया
99 १. ारंिभक टपा :
येक संथा सहसा आपया तरावर नवीन स ेवा आिण उपादन े तयार कन आपला
यवसाय स ु करत े. ारंिभक टयावर , संथेची िव कमी असत े. परंतु, हळूहळू
वाढत जात े. कंपया, मूयाधारत (महवाच े) िव ताव आिण त ुलनामक फायाचा
चार कन स ंभाय बाजारा साठी िवपणन करयावर ल क ित करतात . तथािप ,
ारंिभक टाट -अप खच जात असतो , महसूल कमी असतो आिण या टयावर
कंपयांना कमी परीप ुतशीतडजोड करावी लाग ेल.
२. वृी टपा :
या टयात , कंपनीची िव झपाट ्याने वाढत े, यामुळे जेहा समख ंड िक ंवा
समपातळीिब ंदू हणज े ‘ना नफा – ना तोटा ’ दशवणारा िब ंदू (एवढी उपादन पातळी -
यावर उपादनाची िक ंमत उपादनाया िव एवढी असत े) ओला ंडला जातो , तेहा
कंपनी नफा कमव ू लागत े. तथािप , िव चाप ेा नयाच े च म ंद असत े, यामुळे
कंपनीचा नफा िवइतका जात अस ू शकत नाही . परंतु, या टयावर , रोख वाह
सकारामकआिणजात असतो .
३. कपात टपा :
बाजार समायो जन टयात , नवीन पध क बाजारात व ेश करत असताना िक ंवा बाजार
संपृतेया जवळ य ेत असताना , कंपनीचा नफा सतत म ंदावतो . िनरिवकरणाया
टयात िव वाढिवली जाऊ शकत े आिण िव सतत वाढत असयान े नफा कमी
होऊ शकतो . याचा अथ खचात वाढ होत े.
४. परपवता टपा :
ठरािवक कालावधीन ंतर, जेहा क ंपनी परपव होत े, तेहा िव कमी होऊ लागत े,
नयाच े माण कमी होत े आिण रो खीचा वाह था ंबू शकतो . ही अशी अवथा आह े िजथे
एखाा स ंथेने पूण परपवता ा क ेली, यवसायातील ितची सवा त मोठी ग ुंतवणूक
आिण रोख िनिम ती कंपनीया उपन िववरणावरील नयाप ेा जात असत े.
जेणेकन , या टयावर , कंपया काय रत होतात िक ंवा नवकपना करतात आिण
उदयोम ुख बाजारप ेठांमये आिण नवीन त ंानामय े गुंतवणूक करतात . हे यांना
यांया उोगात वतःला थाना ंतरीत करयात आिण बाजारप ेठेत वाढ करयास
ोसाहन द ेते.
५. हास िकंवा उतर ंड टपा :
परपवता टयान ंतर, कंपनीला यश आिण िथरता िमळत े प रंतु याच व ेळी नफा ,
िव, ँड िता (नावलौिकक ) आिण अ ंतगत रचना या ेांमये घट होयाची अिधक
शयता असत े. जेहा मालक आिण अिधकारी , यापुढे तंान िक ंवा कम चा या ंमये
गुंतवणूक करयात वारय दाखवत नसतील त ेहा स ंथेया घसरणीच े िनित िचह munotes.in

Page 100


100 यवथापन आिण संघटना िवकास िदसत असत े. तथािप , घट स ु होयाप ूव स ंथा न ूतनीकरणाच े काम स ु क
शकतात िक ंवा इतर काही भागात काय वाहीच े िनणय घेऊ शकतात . घसरण
परिथतीत ून बाह ेर आणयासाठी बाजार व यवसाय िव ताराची अप ेा प ूण
करयासाठी भावी न ेतृव काय संघाची आवयकता असत े.
७.२.४ - संघटना िवकास :
रचड बेकहाड या मत े, संघटना िवकास (Organization Development – OD –
ओ. डी.) संकपना नवीन नाही ती जुनी आह े प रंतु उा ंतीवादी , मोठी आिण
गुंतागुंतीची आह े. अनेक यावसाियक स ंथांमये अ पेित परणाम आणयासाठी
संघटना िवकासाया टयात िविवध पती , िया लाग ू करतात .
िजनी हॉट लेने, एम.एस.ओ.डी.कॅल ट ेट युिनविस टी नॉथरजया डेिहड ज ेिमसनया
कायावर काश टाकला व यातील ठळक म ुे, सन २,००९ मये याया
सादरीकरणामय े खालील भावी पतीन े वापरल े:
संघटना िवकासामय े (Organization Development – OD – ओ. डी.),
“ओ” हणज े सव कारया स ंथांबल (णाली ) आहे; समाजातील एकक े, जी काही
उेश साय करयासाठी अितवात असल ेया मानवी स ंथा आह ेत.
"डी" हणज े बदल आिण स ुधारणेबल आह े; एखाा गोीकड े गत होण े, एखााया
येयात चा ंगले होणे, काम कस े केले जाते आिण लोक या ंचे जीवन कस े जगतात त े
सुधारणे होय.
“ओ” "डी" ही एक मानिसकता आह े (संथेचे जग पाहयाचा माग ). हा एक म ूय-
आधारत ीकोना ंचा संच असतो .
अ) अयासाच े े व सराव :
िमनेसोटा ऑग नायझ ेशन ड ेहलपम ट नेटवक (एम.एन.ओ.डी.एन.)या अयासान े
“ओडी” या स ंकपन ेवर खालीलमाण े थोडयात ी टाकल ेली आह े.
१. “ओ डी ” – संघटना िवकास ची पार ंपारक याया :
“संथेचा िवकास हा िनयोिजत , संघटना -यापी, आिण स ंथेया शीष यवथापनाकड ून
वतणूक, िवान व ानाचा वापर कन स ंथेया 'िया ंमये' िनयोिजत हत ेपांारे
संथेची परणामकारकता आिण आरोय वाढवयासाठी क ेलेला यन आह े. (बेकहाड ,
‘ऑगनायझ ेशन ड ेहलपम ट: ाटजीज व मॉड ेस, एडीसनव ेली, १९६९ , पा. नं. ९)
खालीलमाण े संघटना िवकासाया नवीन याया िवकिसत होत आह ेत,
“संथेचा िवकास हणज े... एखाा स ंथेया सदया ंना या ंची उम ेदवारी
वाढवया साठी भािवत करयासाठी आिण या ंया वतःया क ृतसाठी मोठी munotes.in

Page 101


यवथापनातील तकालीन समया
101 जबाबदारी घायास तयार करयासाठी यन करण ेआिण घ ेणे होय . संघटना
िवकासाया माग े गृहीतक अशी आह े क ज ेहा लोक या दोही उिा ंचा पाठप ुरावा
करतात त हा एकाच व ेळी, यांना एक काम करया चे नवीन माग सापडयाची शयता
असत े याचा अन ुभव या ंना वतःची आिण या ंची सामाियक (संथामक ) उिे
साय करयासाठी अिधक भावी करतो ..."
(नीसन , “िबकिम ंगअनओ .डी. ािशनर ”, इंगलवूडिलस , सी.ए.: ेतीस हाल ,
१९८४ पा. नं. २-३)
रॉबट ए गॅलाघर (१९९७ ) यांया मत े,
ऑगनायझ ेशन ड ेहलपम ट (OD) – संघटना िवकास हा स ंथेची वतःचीएक मानवी
आिण भावी णालीहण ून सुधारणा करयाचा व मता वाढवयाचा एक यन होय .
(क) संघटना िवकासाची याया : औषधा ं संदभात :
१. मानवी शरीराया आरोयाया त ुलनेत संथांचे आरोय
२. शरीरशा आिण शरीरिवानशा ~ संघटनामक िसा ंत
३. मानसशा ~ संथामक वत न
४. िचिकसक ~ संथा िवकास यावसाियक
२. संघटना िवकास यवसायाचा :- अितशय स ंि इितहास
 १९४० या दशकात मोठ ्या माणावर सामािजक योगशाळा ंमये (एन.टी.एल. –
टी.-गट इ.) सु झाला .
 नंतर सव ण स ंशोधन /अिभायावर ल क ितकेले गेले.
 मग कृती संशोधन (कृतीवर स ंशोधन )
 यानंतर काय जीवनाची ग ुणवा (सामािजक -तांिक, कामाची रचना , कायमतेचा
अयास , ेरणा, गुणवा म ंडळे, इ.).
 नंतर धोरणामक ब दल (संघटनामक तरावर िनयोिजत बदल , मु-णाली
िनयोजन )
 काही अ ेसर स ंशोधक : लेिवन, िलकट , बेककाड , बेिनस, लेही, आगरस , शेन,
बक, इ.
३. संघटना िवकास य वसाय : -सयाच े मुख िवषय :
 कौतुकापद चौकशी , िशण , िनरंतर िशण , भाविनक ब ुिमा , मोठ्या
माणावर हत ेप, िशण स ंथा, ऑनलाइन िशण , वयं-यवथािपत आिण
वयं-िददिश त आिण वय ं-संघिटत काय संघ, णालीचा िवचार . munotes.in

Page 102


102 यवथापन आिण संघटना िवकास ४. िनयोिजत बदल – जलद बदलाची कारण े :
 दूरसंचार
 जागितककरण (िवतारत बाजार इ .)
 वाढल ेली पधा
 वाढल ेली िविवधता
 वाढल ेली सावजिनक जाणीव
५. िनयोिजत बदल - ठरािवक टप े:
 खालील पाययाप ूणतःरेखीय नाहीत तर चय आह ेत.
 खालील टप े उम सलागार िया तयार करत े.
 ारंभ/ वेश/ करार
 मूयांकन/ िनदान
 ाहका ंना अिभाय
 कृती िनयोजन
 हत ेप/ अंमलबजावणी / मूयांकन
 पृथकरण
६. हतेपांचे कार :
 मानवी िया
उदा:टी-गट िया सलामसलत , कायसंघ बांधणी, शोध परषद (मोठ्या माणात
हत ेप), इ.
 तांिक बा ंधणी
उदा:काम/ काय रचना , गुणवा म ंडळे, संपूण गुणवा यवथापन , पुनरचना, इ.
 मानव स ंसाधन यवथापन
उदा : कायदशन यवथापन (कमचारी), कमचारी कयाण , बीसणाली ,
िविवधता यवथापन , इ.
 धोरणामक
उदा: संघटनामक परवत न, सांकृितक बदल , वयं-िनिमतसंथा, धोरणामक
यवथापन , इ. munotes.in

Page 103


यवथापनातील तकालीन समया
103 ७. िनयोिजत बदल – मूलभूत तव े:
(एक याया – “संघटनाम क बदल ”:संघटन-/समूह-यापी बदल )
(एक याया – “संघटनामक परवत न”: मूलगामी , मूलभूत संथामक बदल )
ी, टपे, उपाया ंसह योजन ेया मायमात ून काय करण े; यात शीष यवथापन सामील
असण े आवयक असत े सामायत : जर िनयोिजत आिण स ंघांारे अंमलबजावणी क ेली
गेली तर एक अितउक ृ िवज ेता तयार होतो . संथामक स ंरचना आिण िया ंमये
बदल समािव असयास सवम बदलाची आवयकता ीया िदश ेने नवीन ी व
गतीच े टपे याबल वार ंवार व िनर ंतर संेषण हणज े केवळ "अहाहा !" अनुभव नसतो .
९. संघटना िवकासा ची ठरािवक िया :
१. ारंभ/ वेश/ करार
२. मूयांकन/ िनदान
३. तय सा ंकलन व अवलोकन
४. ाहका ंचा अिभाय
५. कृती िनयोजन
६. हत ेप/ अंमलबजावणी / मूयांकन
७. पृथकरण
७.२.५ - संघटन िवकास िय ेचे टपे :
अ) संथा िवकास िया :
१. वेश आिण करार :
यवथापक ज ेहा चा ंगया परणामा ंसाठी स ंधीचा फायदा घ ेतो तेहा पिहली पायरी स ु
होते. बा बदल , अंतगत संघष, तार करणार े ाहक , एखाा िवभागा चे नुकसान ,
नािवयप ूणतेचा अभाव , िकंवा उच आजारपणाम ुळे अन ुपिथती िक ंवा कम चारी
उलाढाल यासह िविवध उ ेशांसाठी यव थापकाकड ून वेश आिण करार क ेला जातो .
या घटना सहसा स ंघटना िवकासाया आहाना ंचा एक भाग असतात .
munotes.in

Page 104


104 यवथापन आिण संघटना िवकास

आकृती ३ : संघटन िवकास िय ेचे टपे
हा टपा समया सोडवयाचा आह े. हे सहसा यवथापक आिण सदया ंया अ ंतगत
बैठकत घडत े. बा स ंघटन िवकास सलागारा ंया बाबतीत , हा टपा अिधक
औपचारक असतो . संथा, संथेया कम चा या ंना काम करयासाठी नावनदणी
करतात आिण स ंथामक िवकासासाठी स ंथेया कम चा या ंवर रोख रकम खच
करतात . भिवयात त े फलदायी ठ शक ेल िकंवा नाही पण हा कराराचा भाग स ंथेया
सुधारणेसाठी िवचारात घ ेतला जातो .
२. िनदान :
िनदान हा िय ेचा दुसरा टपा आह े. संघटन िवकास यावसाियक , वतमान णाली
समजून घेयाचा यन करतो . ते सवण, मुलाखती िक ंवा उपलध मािहतीार े वतमान
संकटाशी स ंबंिधत मािहती गोळा करतात . या सवा चा उ ेश या समय ेचे मूळ शोधयाचा
यन असतो .युिमंग आिण वोरली (२००९ ) यांया मतान ुसार, भावी िनदान योय
हत ेप तयार करयासाठी आवयक असल ेया स ंथेचे पतशीर ान दान करत े.
प आदान , एक (बदल) िया आिण दानच े हे िनदान चालिवयासाठी िविवध
संघटन िवका स ितक ृती वापरली जात े. ते संथांया िविवध रचनामक घटका ंची रचना
करयात मदत करतात (गॅलेथया टार तीक ृतीशी साय लात या ). ही ितक ृती
पपण े िभन रचना घटक दश वते जे िभन स ंथामक तरा ंवर भ ूिमका बजावतात
(हणज े संथामक , गट आिण वैयिक , इ.).

munotes.in

Page 105


यवथापनातील तकालीन समया
105 ३. मािहती संकलन आिण िव ेषण :
या टयात , संघटन िवकास यावसाियक मािहती संकलन आिण िव ेषण करतात .
मािहती गोळा करयासाठी वापरया जाणा या ाथिमक आिण द ुयम मािहती संकलन
पती यात कामाया णालीया उपलध नदी , ावली , मुलाखती , िनरीण े आिण
'िभंत मण ' पती , इ. समािव असतात .
कायसंघाया यवथापकान े आजारपणाम ुळे रजा घ ेतली क, कमचाया ंनी संथेया
भावाम ुळे रजा घेतली ह े संघटन िवकास शासक मािहत कन घ ेऊ शकतो .
बहतेकदा, तय स ंकलन आिण िव ेषण ह े कठीण काम असल े तरी ते य ेक
कपाया यशासाठी महवाची भ ूिमका बजावत े. गोपनीयता , गुता, अंितम उ ेश,
िनरीक -अपेेचा पूवाह आिण िनप भाव या महवाया गोी लात ठ ेवायात .
लात ठ ेवयाच े आणखी एक परणाम हणज े सरासरी ची घट . हे या घटन ेला स ंदिभत
करते जेहा एखादी अय ंत गंभीर परिथती उवत े िकंवा परिथतीबा होऊन , ती
याया सामाय िथतीकड े परत य ेते. हणून जेहा परिथती खरोखरच वाईट असत े
तेहा सलागार न ेमला जातो . पुढे वेळ िनघ ून गेयाने परिथतीची तीता कमी होत े.
अशा परिथतीत , परिथती खरोखर वाईट त े फ वाईट प ेा, खरोखर वाईट त े
अगदी वाईट कड े जाया ची शयता कमी असत े – हणून सरासरी ची घट होते.
४. अिभाय :
या टयात ,संघटन िवकास तांसाठी ाहकाला वाजवी आिण क ृतीशीर पतीन े मािहती
देयाची परवानगी द ेणे महवाच े आहे. मािहती समप क, वाजवी , प, अचूक, उिचत ,
ितबंिधत, महवाची , तुलनामक आिण य ेयाधारत असण े आवयक आह े. कथन
आिण कपना िवतार यासारया पती आकष क पतीन े हे करयासाठी वापरया
जाऊ शकतात . संघटन िवकास िवशेष लाइड -शोार े दाखव ू शकतात , यांचे मुख
शोध शासनाला लाभदायक ठरतात . ते य ेक मुाचा अहवाल द ेतात अस े वाटत े; जे
शासन स ंघटन िवकासाया स ंदभात संघटनामक समया ंचे िनराकरण करयाया
भिवयातील िय ेत वेश क शकत े.
५. हत ेपांची रचना करण े :
ाहकाला टीका क ेयानंतर, मयथी तयार करण े आवयक आह े. ही मयथी
संथेया इछ ेनुसार असली पािहज े आिण परणामा ंया कारणामक मािहतीवर
आधारत असावी . िवतारामय े, संथेला बदल भावीपण े आमसात करयास सम
असण े आवयक आह े. बदल तयारीचा एक म ुख भाग बदलासाठी िवजयाच े िनकष
दशिवतो. जेहा हे िनकष चा ंगया कार े परभािषत क ेले जातात त ेहाच गती मोजली
जाऊ शकत े.
munotes.in

Page 106


106 यवथापन आिण संघटना िवकास ६. बदलाच े नेतृव आिण यवथापन :
पुढील टपा बदल हत ेप काया िवत करयाचा आह े. जरी बदलाया अपयशाचा
अंदाज दर लावता य ेतो, परंतु हे पूणपणे सय नाही क बदल कठीण आह े आिण
बदलामय े उच अपयश अचानक अितवात य ेते. भावी बदल यवथापन ह े
बदलाला वृ करण े, ी िनमा ण करण े, समथन िवकिसत करण े, संमण यवथािपत
करणे आिण गती िटकवण े याभोवती िफरत े. सुिस बदल ितक ृतीमय े जॉन
कोटरया स ंथेचे परवत न करयाया आठ पायया ंचा समाव ेश आह े. कमचा या ंची
बदली करताना काही कम चारी नोकरी सो डयाची शयाता असत े. यामुळे य ा
बदलाला पािठ ंबा देयासाठी यवथापनान े कमचाया ंनासमजाव ून सा ंगणे आवयक
आहे.
७. बदलाच े मूयमापन , पाठप ुरावा आिण स ंथामककरण :
बदल अ ंमलात आणयाचा हा श ेवटचा टपा आह े. खरंच, हे असूनही बदलाचा परणाम
पूणपणे साय होत नाही कारण स ंपूण बदल करण े कठीण असत े. भावी बदला ंसाठी
शासनान े ी िनित क ेली पािहज े, यंणा तयार करण े, हालचालवर द ेखरेख करण े
आिण पाठप ुरावा करण े हे आवयक आह े.
सुिस ऑटर ितकृतीमय े जॉन कॉटरया स ंघटना बदलयाया आठ पायया
समािव आह ेत जे नवीन बदला ंमये मदत करतात . तंानाया जलद उा ंती,
यवथापकय पती इयादम ुळे जात बदल झाल े आहेत. सव संथामक णाली
िवकिसत होत आह ेत आिण यासाठी सतत अ ंमलबजावणी आवयक आह े.
णाली काया िवत झायान ंतर, सुधारणेसाठी िविवध स ंधी लाग ू केया जातात . सिय
कमचा या ंया सहभागासह स ंसाधना ंचा अिधक चा ंगला वापर करयासाठी बदला ंचे अज
भावी िस होतील . अंमलबजावणीन ंतर िनयिमत म ूयमापन कन ह े शय होऊ
शकते.
आपली गती तपासा (Check your Progress ):
अ) योय पया यावर ख ूण करा :
१. काळाया गरज ेनुसार जुया िसा ंतांसह / जुया िसा ंतांना वगळ ून िविवध
यवथापकय िसा ंत आधुिनक यवथापनाार े वापरल े जातात .
२. संथेची 'वृी' ही संथेया सदयव / कायवयानुसार मोजला जा ते.
३. सजनशीलता / नेतृव टयात , उपादक आिण यवथापन णाली बह तांश
माणात यवथापन रचन ेसाठी जबाबदार असतात .
४. जेहा समपातळीिब ंदू ओला ंडला जातो तेहा कंपनीला नफा / तोटा होऊ लागतो.
५. रचड बेकहाड या मत े, संघटना िवकास संकपना नवीन / जुनी आह े. munotes.in

Page 107


यवथापनातील तकालीन समया
107 क) थोडयात उर े ा:
१. ेनरची संघटनामक वाढ ितक ृती ही संथेबलची गृिहतके कोणती आह ेत?
२. ेनरचे संथामक वाढीच े मॉडेल प करा .
३. संथामक वृीचे पाच टप े िवषद करा .
४. संघटना िवकास संकपन ेचे िववेचन करा .
५. संघटना िवकासाची ठरािवक िया नमूद करा .
क) खालील िवधान े प करा :
१. यवसायाया यवथापनामय े तकाली न समया उवतात .
२. वाढ आिण िवकास व ेगवेगळे आहेत.
३. ेनरला अस े आढळ ून आल े आहे क औपचारक िनय ंणासाठी सहयोग हा उपाय
असतो .
४. भावी िनदान योय हत ेप तयार करयासाठी आवयक असल ेया स ंथेचे
पतशीर ान दान करत े.
५. सव संथामक णाली िवकिसत होत आह ेत.
७.२.६ - संथामक िवकासातील आहान े :
संघटन िवकासाच े अनेक फायद े आहेत, परंतु याच व ेळी स ंघटन िवकासाया यशवी
अंमलबजावणीसाठी स ंथांना काही आहाना ंचा सामना करावा लागतो . संघटना िवकास
िय ेतील काही सामाय आहाना ंमये पुढील गोचा समाव ेश आह े:
१. अाताची भीती :
कमचा या ंना नेहमीच बदला ंची भीती असत े कदािचत नवीन णाली , तंान , पती
इयादयाअ ंमलबजावणीची या ंना भीती असावी . ते अकाय मतेमुळे िकंवा नवीन बदल
लागू केयामुळे अिनित दान उपन करतील . यांना वाटत े क त े यांया नो कया
गमावतील . परणामी , कमचारी सहकाय करीत नाहीत िक ंवा वतःला प ूणपणे गुंतऊन
घेत नाहीत .
२. अयोय स ंेषण :
णालीतील नवीन बदला ंमुळे, संेषण पतीत बदल होयाची शयता अस ू शकत े.
संथेया अयोय स ंेषण णालीम ुळे, अपेित स ंदेश िकंवा आा पोहो चयात अडचणी
िनमाण होयाची शयता असत े. योय स ंदेश िक ंवा स ूचना न िदयास स ंघटन
िवकासअ ंमलबजावणीया बाबतीत िदशाभ ूल होयाची शयता असत े. munotes.in

Page 108


108 यवथापन आिण संघटना िवकास ३. समज ूतदारपणाचा अभाव :
संथेचे काही कम चारी कठोर असतात िक ंवा या ंना बदलाची भीती असत े, हणून ते
संघटन बदलाया बाब तीत सकारामक िकोन दाखवत नात . तर,ची नसयाम ुळे
आिण बदलाच े महव न समजयाम ुळे, अशासव कारया आहाना ंना संघटन बदल
अंमलबजावणीचीआहान े मानली जातील . योय िशण आिण सम ुपदेशन कम चा या ंची
मानिसकता बदल ू शकत े जे संघटनामक स ंकृती स ुधारया स मदत करत े. यामुळे
सकारामक स ंघटन बदलासाठी नकच समथ न िमळत े.
४. तणाव :
बदलाच े योय ान आिण महव नसयास आिण नवीन बदलाची भीतीअसयास ,
कमचारी स ंघटन िवकास अ ंमलबजावणीसाठी समथ न करीत नाहीत . यामुळे यांचा
ताण वाढतो . िनयोया ंनी केवळ यावहारक क ृती करावी व यात ून कम चा या ंना
िशण िदल े पािहज े, याम ुळे िवकासासाठी योय मानिसकता िनमा ण होईल . अशा
कारया क ृतीमुळे कमचा या ंचा ताण िक ंवा संताप द ूर होयासाठी आिण काय कम व
जीवन स ंतुलन स ुिनित करयासाठी स ंथांना मदत होत े.
५. अपरपव न ेतृव :
संघटन िवकासकाय माया अ ंमलबजावणीसाठी िविवध नािवयप ूण पती लाग ू करण े
आवयक आह े. अपरपव न ेतृव हे संघटन िवकास धोरणाच े आहान मानल े जाते.
परंतु अंमलबजावणीसाठी सम नायका ंची गरज असत े जे संघटन िवकासाया योय
िदशेने कायशच े नेतृव क रतात. योय न ेतृव कौशय आिण पतिशवाय स ंघटन
िवकास ह े जवळजवळ अशय काम आह े.
६. कामगारा ंची िविवधता :
संथांमधील लोक लोकस ंयाशाीय ्या (िदयांग, िलंग, वय, राीय म ूळ, गैर-
िन , वंश आिण वद ेशी भागीदार ) अिधक िवषम असतात . वैिवयप ूण कायबलामय े
मिहला , िदयांग, ये नागरक ,इयादचा समाव ेश होतो . या िविवधत ेचे यवथापन
करणे ही सया जागितक िच ंतेची बाब बनली आह े.
असे आढळत े िक, िविवधत ेचे योय यवथापन क ेले जात नाही . यामुळे उच
उलाढाल ,अिधक कठीण स ंवाद, वाढते परपर स ंघष असे काही हो याची शयता
असत े.यवथापका ंनी कम चा या ंमधील फरक ओळखला पािहज े आिण कम चा या ंची
बांिधलकस ुिनित कर ेल अशा कार े यांना ितसाद िदला ग ेला पािहज े.
कामगारा ंया गितशीलत ेमुळे अशा कारया िविवधत ेला हाताळयासाठी
यवथापनाला बराच व ेळ आिण यवथा पकय कौशयाची आवयकता असत े आिण
याच व ेळी साय करयाया काया वर ल क ित करण े आवयक असत े. यामुळे, munotes.in

Page 109


यवथापनातील तकालीन समया
109 संथा िवकासाच े काय साय करयासाठी अशा काय शया िविवधत ेला बा ंधणे हे
मोठे आहान आह े.
७. ान यवथापन :
कमचारी ह े ानाच े ाथिमक ोत आह ेत. योजना आिण धोरण े तयार करयासाठी
यवथापनान े यांया कपना एकित क ेया पािहज ेत. संथेने यांया स ंघटन
िवकास िय ेत नािवयप ूण पती तयार करण े आवयक आह े कारण समाजाला नवीन
कपना , नवीन गोी आिण कोणयाही स ंथेया उपादन िकंवा सेवेमये सजनशीलता
याची आवयकता असत े. आवयकत ेया आधारावर , एखाा स ंथेया अ ंतगत
कमचा या ंमये आवयक सज नशीलता व इतर गोी न िमळायास बाह ेन नवीन ान
घेणे आवयक असत े.
८. बहसांकृितक भाव :
िमक गितशीलता आिण कामगारा ंया िविवधत ेमुळे बह-भािषक , बह-ादेिशक, बह-
सांकृितक वपस ंथेस ा होत े. आधुिनक दळणवळण आिण वाहत ूक यवथ ेया
नािवयान े ब ह -संकृती लोका ंना एक बा ंधते. ते यांची सामाय आिण यावसाियक
उिेपूण करयासाठी एक काम करतात . यामुळे, िविवध पर ंपरा, मुये, सामािजक
ीकोन , धािमक ा आिण राहणीमान असल ेया बहसा ंकृितक लोका ंया
सहभागाम ुळे कामकाजाया काळात या ंयात स ंघष िनमा ण झायास
यवथापकासमोर नवीन आहान िनमा ण होत े.
७.३ बदलांचे यवथापन
वैािनक शोध , नवीन त ंान , नवीन धोरण े, नवीन आिथ क धोरण े, नविवयप ूणपती ,
पधा इयादम ुळेजीवनाया य ेक पैलूवर,आपयाला नवीन परिथती व आहान े
इयादचा सामना करावा लागतो . परिथती िक ंवा आहान े, संघटनामक वाढ आिण
िवकासातील समया ंचे िनराकरण करयासाठी आपयाला काही िन णय याव े लागतात
आिण काही बदल कराव े लागतात .समाज हा सतत बदलत असतो आिण बदल ही
काळाची गरज आह े आिण जीवन तस ेच यवसाय िटकवयासाठी त े आवयक आह े.
आवयक बदला ंशी ज ुळवून घेयासाठी िविवध यवथापकय धोरण े असण े आवयक
आहेत याला 'बदल यवथापन ' असे हणतात . बदल यवथापन ही एक कारची
यवथापकय य ु िक ंवा सराव आह े जो बदलाया अन ुकूलनाम ुळे उवल ेया िविवध
कारया समया ंचे िनराकरण करयासाठी यवथापनाया िविवध तरा ंारे लाग ू
केला जातो . संघटन वाढ आिण िवकासासाठी त े आवयक आह े.

munotes.in

Page 110


110 यवथापन आिण संघटना िवकास ७.३.१ - संघटनाम क बदल :
याया :
"संघटनामक बदल कम चा या ंमये साशंकता आिण ितकार िवकिसत क शकतात ,
याम ुळे संथामक स ुधारणा अ ंमलात आणण े कधीकधी कठीण िक ंवा अशय होत े.
बदलाचा जातीत जात फायदा िमळिवयाची यवथापनाची मता त े वातावरण
िकती भावीपण े तयार क रतात आिण राखतात यावर अवल ंबून असत े. जे लोका ंचे
ितरोधक वत न कमी करत े आिण वीक ृती आिण समथ नास ोसाहन द ेते"कोट्सी
(१९९९ ).
थोडयात , संघटना बदल हणज े संथेया भौितक वातावरणातील बदल , तांिक
बदल, यवसाय िय ेतील बदल , कमचारी बदलण े, भरतीमधील बदल आिण िनवड
िया , मूयमापनाची पत , कमचाया ंचे िशण आिण िवकास , संथेया स ंकृतीत,
इयादी ेातील स ंपूण बदलहोय . या दोनभावा ंमुळे, हणज ेच बा भाव व
आंतरक भाव या ंमुळेसंथेया वरील ेांमये ती बदला ंसह स ंथेया पूवया
पतीला नकार िदला जातो .
७.३.२ - बदल यवथापनाची िया िक ंवा तव े:
बदल यवथापन िया िक ंवा यशवी बदल यवथापनाची म ुय तव े:
१. बदल समज ून घेणे
२. बदलाची योजना तयार करण े
३. बदलाची अ ंमलबजावणी करणे
४. बदलाच े योयस ंेषण करण े
बदल घडव ून आणयासाठी ही तव े सहायक आह ेत कारण ही माग दशक तव े, उम
यावहारक परणामा ंसाठी त ंे दान करतात :
१) टपा / तव १ : बदल समज ून घेणे:
बदलाया फाया ंचा उपयोग कन घ ेयासाठी थम बदल काय माची योजना
करयाप ूव खालील ा ंची उर े देणे आवयक असत े:
 बदलाची गरज का आह े? तुमची म ुख उि े काय आह ेत?
 संथेला कोणया कारच े फायद े िमळतील ?
 बदलाचा लोका ंवर आिण लोक या पतीन े काम करतात यावर सकारामक
परणाम कसा होईल ? आिण
 बदल साय करयासाठी लोका ंनी काय करण े आवयक आह े? munotes.in

Page 111


यवथापनातील तकालीन समया
111 अशा कार े हा टपा / तव बदलाया सकारामक आिण नकारामक परणामा ंवर िवचार
करयास आिण ल क ित करयास मदत करतो .
२) टपा / तव २ : बदलाची योजना तयार करण े:
अपेित बदल योगायोगान े साय होत नाहीत . सकारामक परणाम साय करयासाठी
यांचे भावी प तीन े िनयोजन करण े आवयक आह े. बदला ंदरयान , बदलाची
सखोलता बदलण े आवयक आह े कारण काही बदल कठोर असतात व सहज शय
नसतात आिण िभन पती आवयक आह ेत िकंवा काही बदल लविचक असतात .
योजना तयार करयासाठी आपणास खालील गोचा िवचार करण े आवयक असत े –
 बदलाच े समथ न तर आिण ायोजकव ,
 सवम िथतीत , अंतगत िकंवा बा कौशय / संसाधन े संथेला बदलाची रचना
आिण अंमलबजावणी करयास मदत करतात .
 जेहा स ंपूण यवसायातील लोका ंकडून पािठ ंबा िमळतो त ेहा बदल सवा त भावी
ठरतो.
 शेवटी, यश कस े असाव े आिण कोणती उि े साय करण े आवयक आह े यावर
ल क ित करण े आवयक आह े?
 अशी अन ेक साधन े आ हेत जी त ुही बदलाची योजना तयार करयासाठी वाप
शकता : बक-िलटिवनबदल ितक ृती, यवसायाची रचना , गितशीलता आिण वत मान
संदभास अन ुकूल असा िकोन तयार करयास अन ुमती द ेते.
 लेिवटस डायम ंडची रचना , ही काय , लोक, संरचना आिण त ंानावर - कोणयाही
तािवत बदलाया भावात ून काम करयासाठी उपय ु रचना आह े.
 भाव िव ेषण बदलाच े अनप ेित परणाम उघड करयास मदत क शकत े.
 एस.आय.पी.ओ.सी. आकृती, ही सव समाव ेशक साधन े आह ेत जी प ुरवठादार ,
आदान , िया , दान आिण ाहका ंवर बदल कसा परणाम कर ेल ह े
तपासयासाठी वाप शकतात .
३) टपा / तव ३ : बदलाची अ ंमलबजावणी करण े :
या टयात सवम धोरण , कायपती िक ंवा तं िनवड ून संच योजना लाग ू केली जात े.
उदाहरणाथ , कॉटरची अपायरी बद ल ितक ृती, कृतमय े तातडीची भावना कशी
भरावी ह े प करत े, जेणेकन त े गती िनमा ण कर ेल आिण य ेकाला बदला ंया माग े
जायासाठी ोसािहत कर ेल.
या दरयान बदल व , यवथापका ंना योजना क ृतीत आणताना लोका ंया भावना
लात ठ ेवयाची आठवण कन द ेते. हे स व संघटन बदला दरयान जे टपे पार
करतात त े दशिवते िक धका आिण नकारापास ून, आपण नवीन िकोनामय े पूणपणे
गुंतलो ग ेलेलो आहोत . munotes.in

Page 112


112 यवथापन आिण संघटना िवकास िवयम व स ुसानिज ेस अवथा ंतर ितक ृती, बदलाया काळात लोका ंना माग दशन
आिण समथ न करयासाठी एक उपय ु साधन आह े. माईंडटूसलब आिण
यवसाियक सदय अवथा ंतर त स ुसान िज ेसची मुलाखत ऐक ू शकतात .
योय साधन े िनवडयान ंतर, आवयक बदल सकारामक पतीन े अंमलात
आणयासाठी प ुढील पावल े उचलली जातात :
 येकजण , गरजेनुसार बदला ंमये सामील असयाची खाी करण े, नकाशा तयार
करणे आिण ओळखण े.
 बदला ंचे िनकष ठरवण े आिण त े िनयिमतपण े मोजल े जात असयाची खाी करण े.
 िशणाची य ेक गरज ओळखण े आिण "बदल ग ुमाता " िनयु करण े, जे नवीन
िकोनासाठी आदश हणून काम क शकतील .
 लोकांया सवयी बदलयाच े माग शोधण े आिण बदल िय े दरयान य ेकाला
पािठंबा िमळ ेल याचीखाी करण े.
४) टपा / तव ४ : बदलाच े योय स ंेषण करण े:
संेषण ही बदल यवथापनाची एक महवाची पायरी आह े. अंमलात आणयासाठी
आवयक असल ेले बदल प आिण स ंबंिधत असल े पािहज ेत, यामुळे लोका ंना
यांयाकड ून काय अप ेित आह े हे समजत े. यानंतरच, अचूक य ेय साय करयात
मदतहोत े. यवथापकय कम चा या ंकडेसंपक साधयायोय असयास , परणाम
सकारामक आिण योजन ेनुसार होत असतो .
आदेशामय े एकता असली पािहज े आिण योय र ेखीव स ंेषण व ेगवेगया तरा ंवर केले
गेले पािहजे जेणेकन योय स ंदेश योय व ेळी पोहोच ेल जो बदल साय करयास मदत
करेल.
ए.डी.के.ए.आर. बदल यवथापन ितक ृती हे िवशेषतः उपय ु साधन आह े जे आपण
आपया बदलाशी स ंवाद साधयात मदत करयासाठी वाप शकतो . आपया
संेषणामय े आपण या पाच गोना स ंबोिधत केले पािहज े यामय े ते परेषा देते:
 जागकता (बदलाया गरज ेची)
 इछा (यात सहभाग होण े आिण समथ न करयाची )
 ान (कसे बदलायच े याचे)
 मता (बदलयाची )
 मजबुतीकरण (दीघकालीन बदल टीकव ून ठेवयासाठी )


munotes.in

Page 113


यवथापनातील तकालीन समया
113 ५) टपा / तव ५ : बदल िटकव ून ठेवणे:
बदल ियेतील हा श ेवटचा टपा / तव आह े जो वचनबत ेचा टपा हण ून ओळखला
जातो. नयान े वीकारल ेया बदला ंसाठी िकती िटकाऊ आधार िवकिसत झाला ह े
जाणून घेयास हा टपा मदत करतो . एकािमक परणाम िदयान ंतर उपयोिजत बदल
यवथापन , अनुयोग तरावर िकती यशवी झा ले याचा िनकष संथा काढ ू शकत े.
वरील सव टया ंमये आपी प ुनाी योजना असण े आवयक आह े.
मोठी स ंसाधन े ठेवयान ंतर, यशवी बदल स ुिनित करण े िह शीष यवथापनाची
जबाबदारी आह े. बदल यवथापन िक ंवा योजना , वेळखाऊ व ख ूप महाग असली तरी
काळजीप ूवक आिण िवचारप ूवक अंमलात आणयास ती ख ूप फायद ेशीर ठरत े.
७.४ सारांश (SUMMARY)
संथामक व ृी हा एक टपा आह े, जेहा एखादी क ंपनी ितचा िवतार क इिछत े
तेहा अिधक महस ूल वस ूल करयासाठी अितर पया य शोध ू शकत े. संथामक वाढ
अनेकदा उोग वा ढीचा कल यवसाियक जीवनच आिण मालका ंया समभागाया
िकंमतीतील वाढीया इछेवर अवल ंबून असत े. संथेची वाढ ही टप े / पाययामध ून
होणारी िया आह े. यात अ ंतगत तस ेच बा िविवध अडथळ े देखील आह ेत.
संघटन िवकास स ंथेची भािवता वाढवत े, कमचारी अिधक सम बनवत े आिण
संथेया कमतरता कमी करत े. हे कामाया िठकाणी स ंघकाया चे महव द ेखील स ुधारते.
संघटन िवकास धोरण े संथेनुसार िभन अस ू शकतात . परंतु येक संथेचे अंितम
उिद एक च असत े.
येक संथेमये बदल हा काही मागा नी होऊ शकतो – धोरणामक , नेतृव िक ंवा
तांिक बदल . अलीकडया वषा त, कंपयांया नवत ंानाया अंमलबजावणीमय े
बदल यवथापन महवप ूण भूिमका बजावत आह े. अनेकांना काळजी वाटत े क तंान
जसजस े पुढे जाईल तसतस े ते काय थळा ंचा ताबा घ ेईल. यामुळे अनेकदा नवीन
तंान लाग ू क पाहणाया क ंपयांमये बदल होयासाठी स ंघष होतो . कमचाया ंना,
बदल अिधक चा ंगया कार े समज ून घेयासाठी ोसािहत कन , तुही एक णाली
तयार करावी जी अिधक िवतारत आिण बदलयास म ु असली पािहज े. बदल
यवथापन , ताण कमी करयात आिण एक सोपी िया तयार करयात मदत क
शकते.
७.५ वायाय (EXERCISE)
ब) खालील ा ंची उर े िलहा .
१. बदल यवथापन हणज े काय?
२. संघटनामक आहाना ंवर िटपणी करा . munotes.in

Page 114


114 यवथापन आिण संघटना िवकास ३. संघटनामक तीकृतवर चचा करा.
४. संथामक व ृीया पाच टया ंवर चचा करा.
५. संघटन िवकास प करा .
७.६ संदभ (REFERENCE )
 सी.एस.ही.मूत, “चज मॅनेजमट”, िहमालया पिलिश ंग हाऊस , मुंबई.
 एथर कॅमेरॉन आिण माईक ीन , "मेिकंगसेस ऑफ च ज मॅनेजमट", कोगन प ेज
िलिमट ेड, ेट िटन आिण य ुनायटेड टेट्स ारा कािशत (पुनमुण-२००९ )
 युिनहिसटी गु जांभेर, “ऑगनायझ ेशनल चजेस आिण इ ंटरवेनषण"
 मुहमद हािशम , “चज मॅनेजमट”, इंटरनॅशनल जन ल ऑफ एक ेडिमक रसच इन
िबझन ेस अँड सोशल सायस ेस, जुलै २०१३ , हॉल. ३
 डय ू. लेमट आिण ज ेसी ही . टोन फाउ ंडेशन, "ऑगनायझ ेशनल ोथ आिण
चज यानेजमट : इमिज गया लेजेस आिण ल ेसनलन "
 ो. पी. ीिनवास सुबाराव , डीन आिण स ंचालक , कूल ऑफ म ॅनेजमट टडीज ,
एम.आय.टी.- वडपीस य ुिनहिस टी, पुणे आिण प ुनीत क ुमार, “ऑगनायझ ेशनल
लीडरिशप अ ँड चज मॅनेजमट”-पॅरामाउ ंट पिलिश ंग हाऊस , नवी िदली आिण
हैदराबाद .
 उमास ेकरन, “ऑगनायझ ेशनल िबहेिवअर: टेटआिण क ेसेस”, टाटा म ॅकॉ िहल
पिलिश ंग कंपनी, नवीिदली .
 मूरहेड, ेगरी आिण िफ ेन, रक डय ू., “ऑगनायझ ेशनल िबहेिवअर”, ए आय टी
बी एस काशक आिण िवतरक , नवी िदली .
 िवेदी, आर.एस., “ुमन रलेशस आिण ऑगनायझ ेशनल िबहेिवअर : ए लोबल
पपिटव” मॅकिमलन इ ंिडया िलिमट ेड, नवी िदली .
 यूॉम, जॉन डय ू. आिण ड ेिहस क ेिनथ, “ऑगनायझ ेशनल िबहेिवअर: ुमन
िबहेिवअर अॅटवक”, टाटा म ॅकॉ िहल पिलिश ंग कंपनी, नवी िदली .
 https://www.iqvia.com/locations/united -states/blogs/2020/05/7 -
challenges -of-managing -change -and-how-to-deal-with-them
 munotes.in

Page 115

115 घटक – ४

वेळ यवथापन
TIME MANAGEMENT
करण संरचना :
८.० उिे
८.१ तावना
८.२ वेळ यवथापन
८.३ वैिवयता हाताळण े
८.४ मतभेद िकंवा संघष यवथापन
८.५ सारांश
८.६ वायाय
८.७ संदभ
८.० उि े (OBJECTIVES)
ा करणा चा अयास क ेयानंतर िवाथ खालील बाबतीत सम होऊ शक तील:
 वेळ यवथापनाची स ंकपना ते जाणण े
 वेळ यवथापनाच े महव प करणे
 मानवी स ंसाधना ंया गितशीलत ेमुळे िनिम त वैिवयत ेचे िनराकरण कस े कराव े ते
जाणण े
 मतभेद िकंवा संघष यवथापन हणज े काय ते समजून घेणे
८.१ तावना (INTRODUCTION )
“काल िनघ ून गेला. उा अज ून आल ेला नाही . आमयाकड े फ आज आह े. चला
सुवात कया .” - मदर थ ेरेसा
"कोणयाही माणसाकड े वेळ हे एकम ेव भांडवल आह े, आिण तो गमाव ू शकतो अशी
एकमेव गो आह े." - थॉमस एिडसन . munotes.in

Page 116


116 यवथापन आिण संघटना िवकास या वाचारा ंमये वेळेया महवावर काश टाकला आह े. येकाया जीवनात व ेळ हा
एक महवाचा घटक आह े कारण ह े एक महवाच े साधन आह े जे एखााला कोणत ेही
काय आयोिजत करण े, िनयोजन करण े, ाधाय द ेणे आिण यशवीरया प ूण करयात
मदत करत े. एकदा ग ेलेली वेळ परत य ेत नाही . वैयिक जीवनात तस ेच यावसाियक
जीवनात व ेळ ख ूप महवाची भ ूिमका बजावत े. ब याच वेळा उोजक / यवसाय
यवथापन / यावसाियक इयादना आपया द ैनंिदन कामा ंमये वेळेया मया दांवर मात
करावी लागत े कारण त े नेहमी घड ्याळाशी लढत असतात . तर, वेळ यवथापन ह े
“पुरेसा वेळ नाही ” या समय ेचे उर आह े. सोया भाष ेत सांगायचे तर, वेळ यवथापन
ही साधन े, कौशय े, िया आिण य ेक िदवस अिधक काय मतेने काम करयासाठी
आवयक असल ेया मानिसकत ेभोवती िफरत े.
वेळ यवथापन :
पैशापेा वेळेचे यवथापन महवाच े आह े. वेळेचे महव आिण याच े यवथापन
करयाच े माग अनेकदा द ुलित क ेले जातात . औोिगक ा ंती, आधुिनककरण ,
जागितककरण , उपादन आिण िवतरण ेात नािवयप ूण तंे आिण धोरणा ंचा वापर ,
सामािजक , आिथक, तांिक आिण राजकय वातावरणातील बदल , मनोवृी, अिभची
आिण िहतस ंबंध बदलण े, कमचाया ंची ची आिण ाहका ंया वत णुकतील बदल ,
समायोजन , यामुळे उवल ेया समया ंवर हा एक उपचारामक उपाय आह े.
ायन ेसी, एक ेरक वा आिण स ंथेतील मानवी स ंसाधन े आिण व ेळ यवथापनात
रस असल ेले लेखक, यांया ‘टाइम मॅनेजमट’ नावाया प ुतकात , असे प करतात
क, गोया तातडीची िकंवा अयाव यकतेची जाणीव आिण यासाठी गरज ेची
असल ेली आतील च ेतना जी आपयाला िवल ंब न लावता समया ंना सामोर े जायास
वृ करत े, ही जोपासयासाठीया सवा त मौयवान मानिसक सवयप ैक एक आह े.
जेस अ ॅलन हणतो क ,"सव थम त ुही एका गोीवर ल क ित क ेले पािहज े:
तकसंगत आिण उपय ु य ेय िनित करा आिण त े साय करयासाठी मनापास ून
समिपत हा.” वयंिशत आिण ढिनय आमसमान वाढव तो. चांगया ठरवल ेया
उिा ंवर ल कित करण े आिण व ेळेत कृतचे िनयोजन करयाची मता ही यशाची
गुिकली आह े.
८.२ वेळेचे यवथापन (TIME MANAGEMENT )
ायन ेसीया हणया नुसार, “एका िमिनटाच े िनयोजन ह े एखाा क ृतीची दहा िमिनट े
वाचवत े”."मग वेळ काय आह े? जर कोणी िवचारल े नाही तर मला मािहत आह े. कोणी
िवचारल े तर मला कस े समजावायच े ते कळत नाही . पण मी ठाम आह े क जर गोी
िनघून गेया नाहीत तर भ ूतकाळ राहणार नाही ; जर गोी घडत नसतील तर भिवयही
नसेल आिण जर गोी अितवात नसतील तर त ेथे वतमान अितवात नसतो ”. munotes.in

Page 117


वेळ यवथापन
117 सट ऑगटीनया मत े, “वेळ वाहत नसतो तर या व ेळेत वाहणाया गोी असतात . वेळ
कधीच था ंबत नाही . वतमान ण भिवयात ून भूतकाळा त इतया व ेगाने वाहतो क याच े
कोणत ेही ठोस अितव अस ू शकत नाही .”
िमटर िलन अंडरवुड (२००१ ) असे सूिचत करतात क , “वेळ यवथापन हणज े
वतःचा आिण इतरा ंया वेळेचे यवथापन करण े होय . एखााला वतःया
यिमवावर मात करयासाठी स ंघष करावा लाग ू शकतो . जर एखादी अशी य
असेल जी अगदी श ेवटया णापय त काम े थांबवते, तर याला / ितला काम करयाची
पत बदलयासाठी ख ूप यन कराव े लागतील .”
ी. बेन रॉय (२००८ ) सांगतात क , वेळ यवथापन हणज े तुमचा व ेळ िविवध
उपमा ंमये िवभागण े होय. तुहाला िदल ेया या कालावधीत त ुही सहभागी असता
यामय े संघटनन े िदलेली काम े, वरा ंनी िदल ेली काम े आिण वत : घेतलेली काम े अशा
तीन ेणमय े वेळ यवथा पनाची मदत होऊ शकत े.”
हॅरीसया मत े, "वेळया मया देत िविश िया / उपम पूण करयासाठी आिण परपुण
करयासाठी क ुशलतेने वेळ लाग ू करयाची िया हणज े वेळ यवथापन होय .”
८.२.१ - भावी व ेळ यवथापनाच े महव :
खालील म ुे, भावी व ेळ यवथापनाच े महव अधोर ेिखत करतात :
१. मयािदत व ेळ :
वेळ हा नदीसारखा महवाचा ोत आह े जो साठव ू शकत नाही िक ंवा वाचव ू शकत नाही .
येकाला दररोज व ेळ िमळतो , परंतु जर तो आवयक ह ेतूसाठी वापरला ग ेला नाही तर
अपेित उपादन साय होणार नाही . वेळ िदवसाया २४ तासांपुरता मयािदत आह े
आिण एकदा तो वाहन ग ेला क आपण याला प ुहा पकड ू शकत नाही . यामुळे आपल े
काय पूण करयासाठी आपण आपया व ेळेचे सुपणे िनयोजन क ेले पािहज े.
२. दुिमळ वेळ :
काम/ कप प ूण करयासाठी व ेळ दुिमळ असतो , सव शासकय / अिधका यांकडे
दररोज प ूण करयासाठी भरप ूर िकंवा अन ेक काय असतात पर ंतु यासाठी या ंयाकड े
पुरेसा वेळ नसतो . वेळेया कमतरत ेसह आणखी एक अन ेक कारण े देखील अपयशी
ठरतात उदा . खराब सवयी , खालावल ेली आिथक िथती , येय साय न होण े, खूप
ताण, खराब स ंबंध, इ. वेळेचे यवथापन य ेकाला व ेळेचा हशारीन े वापर करयास
मदत करत े तसेच आपल े ाधायम ठरवयास मदत करत े.
३. आयुयातील उि े साय करयासाठी व ेळ मदत कर ते :
शासक हण ून, महवाया गोसाठी व ेळ कसा काढायचा ह े िशकण े आवयक आह े.
वेळेचे यवथापन जाणीवप ूवक िनवडी करयात मदत करत े, जेणेकन महवाया munotes.in

Page 118


118 यवथापन आिण संघटना िवकास आिण मौयवान गोी प ूण करयासाठी अिधक व ेळ घालवावा . शेवटी, जीवनाच े िकंवा
यवसायाच े कोणत ेही य ेय साय करयासाठी व ेळेचे िनयोजन / यवथापन आवयक
असत े आिण ह े वेळेचे यवथापन अ ंितम उि े ा करयास मदत करत े.
४. कमीत कमी यना ंनी जातीत जात काम आटोपयात वेळ मदत कर ते :
वाया जाणारा व ेळ आिण म ेहनत कमी कन , जर आपण काय साय क ेले तर व ेळ
फलदायी होईल . या दोहीम ुळे आपायाला िविवध कारया कामांसाठी व ेळ काढता
येतो याम ुळे काय आिण याची प ूतता यामय े संतुलन राखयास मदत होत े.
आपयासाठी महवाया गोसाठी आपण व ेळ काढला पािहज े. जर आपण योय व ेळेचे
यवथापन कन आवयक व ेळ घालवला , तर आपण आपया काया पयत पोहोच ू
शकतो िक ंवा कमीतकमी यना ंनी काम क शकतो .
५. वेळेसाठी ाधाय माचा पयाय :
वेळ दुिमळ ोत असयान े आिण यासोबत आपयाला अन ेक उपम / उिे पूण
करावी लागतात . परंतु हे कधीकधी आहानामक बनत े, हणून आपण ाधाय िदल े
पािहज े आिण व ेळेचे यवथापन क ेहा आिण काय प ूण करायच े ते ठरवल े पािहज े. वेळेचे
यवथाप न आपयाला जाणीवप ूवक िनवडी करयात मदत करत े जेणेकन आपण
थम िविश काया साठी आवयक व ेळ घालव ू श क त ो आ ि ण न ंतर द ुस या
ाधायमान ुसार व ेळ वाप शकतो .
६. वेळ आपयाला योय मागा वर ठेवतो :
दैनंिदन कामाची यादी आिण व ेळेचे िनयोजन याम ुळे आपण योय मागा वर काम क
शकतो याम ुळे आपल े इिसत साय होत े. रोजया कामाची यादी असो िकंवा
दीघकालीन - यावसाियक कारकद (कामध ंदा) असो, वेळेचे िनयोिजत यवथापन
आपयाला योय मागा वर ठेवते. अशा कार े िनधारत उिद्ये आिण व ेळेया वाटपाम ुळे
आपण गती क शकतो .
७. िवांतीसाठी व ेळ :
वेळेया यवथापनाम ुळे, काम िक ंवा काय वेळेवर साय क ेले जाऊ शकत े जेणेकन
आपण व ेळोवेळी आराम क शकतो . वेळ यवथापन क ेवळ व ेळेचे कामा ंतच
यवथािपत करयात मदत करत े असे नाही तर मनोर ंजन आिण िवा ंतीसाठी द ेखील
वेळ तयार करत े. अशाकार े काम आिण िवा ंती यांयातील व ेळेया योय समतोलाम ुळे
यत लोकांपैक कोणीही एक यशवी य हण ून उदयास य ेऊ शकतो .
८. वेळ गोना समयोिचत ठेवते :
कधीकधी आपयाला अस े आढळत े क लोक तार करतात क या ंया जीवनात
संतुलन नाही आिण या ंनी कधीही न संपणारे काम करयात ग ुंतून आय ुयभर भरप ूर
वेळ घालवला . पण अशी जीवनातील िनराशा योय व ेळ यवथापनान े कमी करता य ेते. munotes.in

Page 119


वेळ यवथापन
119 वेळेचे यवथापन महवाच े का आह े याचे एक कारण हणज े ते आपयाला गोी योय
संदभात मांडयास मदत करत े.
९. काय पूण करयाची मता वाढव ते आिण तणाव पातळी कमी कर ते :
वेळेचे यवथापन , वेळेवर िटक ून राहयास मदत करत े याम ुळे कोणत ेही काम हाती
घेयाची आिण व ेळेवर पूण करयाची मता स ुधारते याम ुळे तणावाची पातळी कमी
होयास थ ेट मदत होत े.
१०. सुरळीत आिण उम कामिगरी स ुिनित कर ते :
वेळेचे यवथापन , वेळेचे िनयोजन कन धेयावर ल क ित करयास आिण स ुरळीत
आिण उम कामिगरी स ुिनित करयास मदत करत े.
११. िवलंब कमी कर ते :
योय व ेळेया यवथापनाार े कामा ंवर प िनय ंण ठ ेवून िवल ंब कमी करयास मदत
होते.
१२. उपादकत ेत सुधारणा :
वेळ य वथापनाम ुळे, कमी व ेळेत जात काम े करता य ेतात, याचा उपादकता
वाढवयास मदत होत े.
१३. वैयिक जीवन आिण यवसा ियक कारकद यांचा समतोल राख ते :
वेळ यवथापन , हे काय व जीवन स ंतुलनास मदत करत े. वेळेचे यवथापन करण े
िशकयान े, यला जीवनाया सव ेांमये फायद े िमळतात याम ुळे वैयिक जीवन
आिण यवसा ियक कारकद या दोहीची िता स ुधारते.
१४. जीवनाची ग ुणवा स ुधारत े :
वेळेचे भावी यवथापन , जीवनाचा दजा सुधारयास मदत करत े. वेळेया
यवथापनान े, काही सामाय समया जस ेक तणाव , िनराशा , अपयशाचा अपराधीपणा
आिण व ैयिक आवडीिनवडी जपयासाठी वेळेचा अभाव , इयादी अगदी सहजपण े
सोडवता य ेतात.
१५. िनराशा कमी करत े :
जेहा आपण धकाधकया आिण क ंटाळवाया िदनचय ला सामोर े जाताना यावसाियक
आिण व ैयिक जीवनात स ंतुलन िनमा ण करयाचा यन करतो , तेहा वेळ हे एकम ेव
साधन असत े जे आपयाला अिधक चा ंगले बनव ू शकत े ि कंवा आपयाला ते काम
करयापास ून रोख ू शकते. जेहा आपण मनाया इछ ेनुसार काय क इिछतो त ेहा
वेळेचे यवथापन आपयाला चा ंगले परणाम िमळिवयात मदत करत े. आपया व ेळेचे
योय यवथापन क ेयास आपण सव िनराशा द ूर क शकतो . munotes.in

Page 120


120 यवथापन आिण संघटना िवकास १६. मनःशा ंती देते :
िनरोगी आिण रोगम ु जीवनासाठी , कोणालाही मनःशा ंती असण े आवयक आह े.
अवथता आिण तणाव ह े शांततेया अभावाच े मूळ कारण आह े. हे आपयाला
अिनच ेने िवचार करयास आिण काय करयास व ृ करत े आिण व ैयिक जीवन
आिण कारकदवर ितकूल परणाम करत े. वेळेचे हशारीन े यवथापन क ेयाने, आपण
वतःसाठी आिण आपया ियजना ंसाठी ख ूप इिछत व ेळ आिण ल द ेयास सम
होऊ शकतो . याचमाण े शासक आिण या ंया सभोवतालच े लोक या ंयातील
सामािजक स ंबंध वेळेया यवथापनाया मदतीन े मजब ूत होऊ शकतात .
१७. ऊजा पातळी वाढवत े :
भावी व ेळ यवथापन शासका ंची ऊजा पातळी मोठ ्या माणात वाढवत े. वेळेचे योय
यवथापन कन , न हाताळल ेली काम े आिण अप ूण काम े ठरल ेया व ेळेत करता
येतात. वेळेचे योय यवथापन क ेयास चा ंगले परणाम िम ळतात याम ुळे आपली उजा
पातळी प ूवपेा वाढत े. यामुळे, लंिबत कामा ंची िच ंता न करता , आपण हातातील
कामावर ल क ित करयास सम होतो .
१८. उम व ेळ िमळतो :
वेळेचे भावी यवथापन शासका ंना चा ंगला व ेळ आिण िवा ंती देते, याम ुळे तो
पुढील उिा ंसाठी िवचार क शकतो आिण योजना क शकतो तस ेच यत
िदनमात अडकयाऐवजी व ैयिक आिण यावसाियक जीवन स ंतुिलत क शकतो .
याचे कारण अस े क अशा अन ेक गोी आह ेत याकड े आपण द ुल क शकतो , परंतु
तरीही आपया जगयासाठी या कराया लागतात .
८.२.२ - भावी वेळ यवथापनासाठी साधन े :
जेसमँकटेलोया मत े, खालील साधन े अितशय महवाची आह ेत आिण व ेळ
यवथापनातील समया िक ंवा आहान े सोडवयास मदत करतात :
१. िया / कामांची नदवही :
अनेक िदवस िया / कामांची नदवही ठ ेवयान े तुही त ुमचा व ेळ कसा घालवता आिण
तुही त ुमची सवम कामिगरी क ेहा करता ह े समजयास मदत होत े. तुमया वत नात
बदल न करता , तुही करत असल ेया गोी िया / कामांया नदवहीत नदवा ; या
नंतर िया / कामांया नदवहीच े िवेषण कन त ुही वेळ वाया घालवणारी िकंवा कमी
फायद ेशीर कामे ओळखयात आिण द ूर करयात सम होऊ श कता. आपण िदवसाया
कोणया वेळेत सवा त भावी काम करतो ह े देखील आपयाला मािहत असल े पािहज े,
जेणेकन आपण या काळात आपली सवा त महवाची काय पार पाड ू शकतो .
munotes.in

Page 121


वेळ यवथापन
121 २. करावयाया कामाची (टू-डू िलट ) यादी - कायमता िव किसत करयाची
गुिकली :
दररोज एक ट ू-डू िलट बनव ून, तुहाला एकाच िठकाणी प ूण करायची असल ेली सव
कामे िमळण े सोपे होते. आपण गोी िवसरणार असयास टू-डू िलट आवयक आह े.
यामुळे जेहा कामाला ाधाय द ेऊन, या मान े गोी कराल या मान े योजना
बनवता य ेते, यामुळे तुहाला कोणया गोीकड े ताकाळ ल द ेयाची गरज आह े ते
तुही सा ंगू शकाल आिण बराच व ेळ तुमया त े लात राहील . जर त ुहाला कामाया
अितर भरावर मात करायची अस ेल तर टू-डू िलट हे एक आवयक साधन आह े.
टू-डू िलट मुळे खालील गो ची खाी करता य ेते.
 सव आवयक काय पार पाडण े लात ठ ेवणे.
 सवात महवाया कामा ंना आधी हाताळण े आिण ुलक कामात व ेळ वाया न
घालवण े.
 मोठ्या संयेने िबनमहवाया कामा ंमुळे तुहाला ताण य ेऊ न द ेणे .

३. महव व िनकड / अयावयकता संयुह (मॅिस) (वेळ भावीपण े वापरण े,
केवळ काय मतेने नहे) :
वेळेचे भावीपण े यवथापन करण े, आिण त ुहाला या गोी साय करायया आह ेत
या साय करण े हणज े केवळ तातडीयाच नह े तर महवाया गोवर त ुमचा व ेळ
घालवण े. हे करयासाठी , आिण िदलेया कमी व ेळेत काम स ंपिवयाचा ताण कमी
करयासाठी , तुहाला आवयक काम व महवाच े काम या ंमधला फरक समज ून घेणे
आवयक आह े:
 महवाया िया / कामांचा जो परणाम असतो , यामुळे तुमची उि े साय
होतात .
 अयावयक िया / कामांकडे वरत ल द ेयाची गरज अस ते आिण या
बहतेकदा इतर कोणायातरी उिा ंया ाीशी स ंबंिधत असतात .
या संयुहामये, दोन िव घटका ंचे मोजमाप आिण एकीकरण करयाया कपन ेचे
ेय अम ेरकेचे माजी अय आयझ ेनहॉवर आिण डॉ टीफन कोव े यांना िदल े गेले आहे.
आयझ ेनहॉवर अस े हणतात क, "जे महवाच े आहे ते विचतच तातडीच े असत े आिण
जे तातडीच े आहे ते विचतच महवाच े असत े" अशाकार े संयूहची स ंकपना अगदी
संयुिक ठरत े. हे िस "आयझ ेनहॉवर तव " वापन आयझ ेनहॉवरन े आपली सव
काय यविथत क ेली. munotes.in

Page 122


122 यवथापन आिण संघटना िवकास कोवेने ही कपना म ुय वाहा त आणली आिण याया सन १९९४ या ‘द सेवन
हॅिबट्स ऑफ हायली इफेिटव पीपल’ या िस यावसाियक पुतकात यान े या
संयुहास ‘अयावयक / महवाच े संयुह’ असे नाव िदल े.
खालील आक ृती . १ मये दशिवयामाण े, महव आिण िनकड / अयावयकत ेचे
संयूह काढल े जाऊ शकत े:

आकृती . - १ : महव आिण िनकड / अयावयकत ेचा संयुह (मॅिस )
खाली िदल ेया पायया िया / कामांचे ाधाय ठरवयासाठी संयुहाचा वापर
करयास मदत करतात :
अ. पिहली पायरी हणज े तुहाला वाटत असल ेया सव िया / कामे आिण कपा ंची
यादी तयार करा . कामावर त ुमचा व ेळ लागणा या येक गोीचा समाव ेश करयाचा
यन करा , जरी िबनमहवाच े काम अस ेल तरीही .

ब. पुढे, येक ियाकलापा ंना महव ा - तुही हे १ ते ५ या मा णात क शकता :
तुमची उि े आिण येय पूण करया साठी हा उपम िकती महवाचा आह े याचे हे
मोजमाप आह े. या टयावर िनकडीची (तातडीची ) काळजी न करयाचा यन
करा, कारण ह े खरे महव ा करयास मदत करत े.

क. एकदा त ुही य ेक िया / कामांना ला महव िदल े क, येक िया / कामांया
िनकडीच े मुयांकन करा . तुही ह े करत असताना , िदलेले महव आिण िनकड
यानुसार त ुही ठरवल ेया गोच े िटपण या स ंयुहावर क शकता .

ड. आता त ुमचे ाधायम तयार करयासाठी खाली वण न केलेया रणनीती वापन
मॅिसचा अयास करा . munotes.in

Page 123


वेळ यवथापन
123 तातडी ची परंतु महवा ची नसलेली िया / कामे हणज े अशा गोी आह ेत या त ुहाला
तुमचे येय साय करयापास ून आिण त ुमचे काम प ूण करयापास ून रोखतात . वतःला
िवचारा क ही काय पुहा ठरवली जाऊ शकतात िक ंवा काही व ेळा लोका ंना "नाही"
हणण े योय आह े ि कंवा या ंना वतः समया सोडवया स ोसािहत करा . असे
केयाने, तुही त ुमया महवाया िया / कामांवर जात काळ ल देऊ शकाल .
४. कृती ाधाय संयुह (मॅिस ) - तुमया स ंधचा प ुरेपूर फायदा कन घ ेणे :
याला परणाम यवहाय ता संयुह (मॅिस ) देखील हणतात . हे एक साध े रेखांकनतं
आहे जे तुहाला कोणया िया / कामांना ाधाय ायच े आिण कोणया िया /
कामांना टाळायच े हे िनवडयात मदत करत े. तुमया व ेळेचा आिण स ंधीचा प ुरेपूर
फायदा कसा यायचा आह े हे या संयुह (मॅिस ) मधुन कळत े.
खाली िदल ेली आक ृती . २, कृती ाधाय संयुह (मॅिस ) दशवते:

आकृती . - २ : कृती ाधाय संयुह (मॅिस )
आलेया अंकांचा वापर कन य ेक िया / कामे कृती ाधाय संयुहावर आरेखून,
आपण आपया यना ंवर सवा िधक परतावा द ेणारे उपम (कामे) वरत पाह शकतो
आिण सवात योय पया य वीका शकतो .
अ. वरत िवजय देणारे उपम (अिधक परतावा , कमी यन ):
हे सवात चांगले िकंवा फलदायी उपम (कामे) असतात , जे तुहाला त ुलनेने कमी
यना ंसाठी चा ंगला परतावा द ेतात. हणून, यावर ल क ित करण े आवयक आह े.

munotes.in

Page 124


124 यवथापन आिण संघटना िवकास ब. महवा चे उपम (अिधक परतावा , अिधक यन ):
हे चांगले परतावा द ेत असल े तरी त े पूण होयास बराच वेळ लागतो – हणज े एक ‘मुख
कप ’ अनेक ‘वरत िवजय ’ िमळव ू शकतो . जर त ुही यामय े गुंतलेले असाल , तर
तुही त े जलद आिण काय मतेने पूण केयाची खाी करा आिण त ुही शय िततया
लवकर त ुमची कामे पूण करा.
क. वेळकाढ ू काय (कमी परतावा , कमी यन ):
हे करयाबल जात काळजी क नका – जर त ुमयाकड े मोकळा व ेळ अस ेल तर त े
करा, परंतु दुसरे काही चा ंगले आयास त े सोडून ा.
ड. िबनफायाची काय (कमी परतावा , अिधक यन ) :
ही काम े टाळणे योय असत े कारण ते केवळ कमी परतावा च देत नाहीत , तर ते वेळेचा
अपयय करतात , याचा इतर वापर करण े अिधक चांगले होईल .
हा संयुह वापरयामागील तव ह े आहे क, तुही प ूण क इिछत असल ेया येक
िया / कामाला दोन पर माणांवर गुण िमळ तात – पिहल े हणज े या िया / कामाया
परणामावर आिण द ुसरे हणज े यासाठी लागल ेया यना ंवर.
५. यय याचे (अडथळा ) यवथाप न करा : ल क ित ठेवा. तुमया व ेळेवर
िनयंण ठ ेवा :
कामात दररोज य ेणारे ययय हा त ुमचा व ेळ भावीपण े यवथािपत करयात महवाचा
अडथळा ठ शकतो आिण श ेवटी त ुमया यशात अडथळा ठ शकतो . हे अडथळ े
हणज े फोनकॉस , ईमेस, येता-जाताच े संभाषण , तुमया ऑिफसमय े थांबलेले
सहकारी िक ंवा अनप ेितपण े तुमचे ल व ेधून घेणारे आिण अस े करताना , तुमया
हातातील कामापास ून ल िवचिलत करणार े असे इतर काहीही अस ू शकत े. ययया ंवर
िनयंण ठ ेवयाची ग ुिकली हणज े ते काय आह ेत आिण त े आवयक आह ेत क नाही
हे जाणून घेणे आिण आपया द ैनंिदन व ेळापकात या ंची योजना करण े.
अ. ययय नदवही ठ ेवा:
जर ययया ंमुळे तुमचा व ेळ आिण ऊजा सातयान े वापरली जात अस ेल िकंवा याम ुळे
तुमचे वेळापक वारंवार बदलत अस ेल आिण िवल ंब होत अस ेल, तर ययय नदवही
ठेवयाची व ेळ आली आह े असे आपण समजाव े.
आकृती . ३ ययय नदवहीमय े दशिवयामाण े एका िदवसात त ुहाला य ेणाया
ययया ंची ही एक साधी नद करावयाची आहे. munotes.in

Page 125


वेळ यवथापन
125

आकृती . - ३ : ययय नदवही
ब. ययया ंचे िव ेषण करा आिण यावर िवजय िमळवा :
तुमया ययय नदवहीमय े तुहाला आढळल ेया ययया ंचे िव ेषण करयासाठी
आिण यावर िवजय िमळवयासाठी , थम ययय व ैध आह े क नाही त े पहा.
क. तुमचा फोन त ुमया कामासाठी वापरा (तुमया िव नाही ) :
दूरवनी ययया ंवर िनय ंण ठ ेवयासाठी थोड ेसे िनयोजन क ेयाने तुही त ुमचे बरेचसे
काम प ूण क शकता , याचा अन ेकांना िदवसभर अन ुभव य ेतो. तु ही िनधारत
कालमया देवर काम करत अस या स िकंवा तुही जात ल द ेयाची आव य कता
अस या स (आिण ययय नसाव े), नकॉल (फोन) कर या साठी तुम या
हॉइसम ेलचा वापर करा िक ंवा त ुम यासाठी संदेशवहनासाठी (दळणवळणासाठी /
संभाषणासाठी ) सहायक ठ ेवा. खरं तर, ही दूरवनीची व ेळ तुमया व ेळापकात
िनयोिजत क ेली जाऊ शकत े आिण याम ुळे तुमया कामाया िदवसाचा एक सामाय
भाग बन ू शकत े.
ड. ास (िवाम िक ंवा िवराम ) या – िवास ठ ेवा :
जेहा ययय य ेतो तेहा, बहतेक ययय ह े खरोखर स ंकट-ेरत नसतात याम ुळे कृती
करयाप ूव थोडा व ेळ घेणे य ेकासाठी सव म अस ू शकत े. परिथतीचा िवचार
करयासाठी काही व ेळ या . ास (िवाम िक ंवा िवराम ) या आिण आपया
डोयातील िवचार प करा. काही िमिनटा ंपैक एक अगदी एक छोटासा िवाम िक ंवा
िवराम , परिथतीच े अचूक मूयांकन करयात आिण योयरया ितिया द ेयास खूप
मदत करतो .

munotes.in

Page 126


126 यवथापन आिण संघटना िवकास इ. "नाही" हणायला िशका :
जेहा त ुही यत असाल आिण दुसरे कोणीतरी त े काम हाताळ ू शकत अस ेल; जर त े
महवाच े काम नस ेल िकंवा ते नंतर केले जाऊ शकत अस ेल; तहा त ुही िवन ंया िक ंवा
कायाना "नाही" हणण ेच योय मानाव े.
फ. ‘उपलध ’ आिण ‘अनुपलध ’ वेळ:
एक सोपी पण भावी गो हणज े तुही केहा उपलध असता व केहा नसता ह े
लोकांना मािहत कन ा . तुमया ‘अनुपलध व ेळेत’ जर लोका ंना आवयक अस ेल
तरच या ंनी तुहाला स ंपक करावा ह े लोका ंना मािहत असाव े.
ग. ‘फ आम ंण’ वेळ पाळण े:
तुही या यशी अन ेकदा बोलता यांयासाठी िनयिमत व ेळापक तयार करा . या
लोकांना चचा करयासाठी आवयक असल ेया गोची एक यादी ठ ेवयास सा ंगा,
जेणेकन त ुही एकाच व ेळी सव मुांचा अ ंतभाव क शकता आिण वतःला त ेच
करयास भाग पाडा . कधीही चचा करयास य ेऊ देणे चांगले असत े, परंतु आपण
आपया काय ेात चचा करयास य ेऊ िदल ेया लोकांची स ंया मया िदत क ेली
पािहज े आिण आपण आपला उ ेश पूण केयानंतर आपण वत : ला या कामापास ून
अिल कल े पािहज े.
ह. अिनय ंित ययय :
हे असे ययय असतात , जे िकतीही यन क ेले तरीही त ुही िनय ंण क शकत नाही .
बहतेक लोक अिधक सोयीकर वेळापक करयात आन ंिदत असतात , परंतु जेहा ह े
वेळापक यविथत काय करत नाही , तेहा यययकया ला थांबवू नका आिण
बोलयात ग ुंतू नका. यययकया ला थेट मुद्ापयत जायासाठी ोसािहत करा आिण
िदलेली वेळ संपेपयत िनराकरण होत नसेल, तर पुहा भ ेटयाची व ेळ ाआिण प ुहा,
यावर ठाम राहा .
६. दतर कला (तुमची कागदप े आिण त ुमचा व ेळयवथािपत करण े) :
अ. वेळेचे यवथापन :
िनयिमत कामाया िदवशी , आपण अन ेक दत ऐवज, सादरीकरण े, रेखांकने आिण इतर
दतर े (फाईल ) हाताळतो . सव िठकाणा ंहन मािहतीचा झोत य ेत असतो यावर
आपयाला िया करण े आवयक असत े आिण आपयाला आवयक अस ेल तेहा
योय वेळी ही मािहतीची दतर े (फाईल ) उपलध होऊ शकतात .
ब. मािहतीच े कायमतेने यवथापन करण े :
जेहा त ुहाला सहकारी , िवेता िक ंवा ाहकाकड ून एखादी फाइल ई -मेलमय े ा
होते, तेहा ती काही फोडरमय े "आा ती बाजुला ठेवा" असा मोह होतो . काही munotes.in

Page 127


वेळ यवथापन
127 काळान ंतर, अशी अन ेक कागदप े तयार होतात , याम ुळे खूप गधळ होतो . तुही
कुठेतरी ठेवलेली मािहती शोधयात तास न्-तास मौयवान व ेळ घालव ू शकता , कारण
दतराचे (फाईलच े) नाव िवसरण े सहज शय आह े – िकंवा ते कुठे ठेवले आ ह े हे
िवसरण े देखील सहज आह े. हणून, दतरांचे (फाईल ) यवथाप न करयासाठी अिधक
चांगली पती लागू करण े आवयक असत े.
क. भावी दत र यवथापन :
१) अनावयक कागदपा ंचे जतन टाळण े.
२) तुमया फाइस आिण फोडस ना नाव द ेयासाठी एक स ुसंगत पत राबवा .
३) संबंिधत दतऐवज एक साठवा , मग या ंचा कार कोणताही असो .
४) पूण झालेया कामापास ून सु असल ेले काम व ेगळे करा.
५) फोडर अितर भरण े टाळा .
६) तुमया दत रीकरणाची (बॅकअप ) दुसरीकड े सुरित त ठ ेवली असयाची खाी
करा.
ड. नुसार त ुमया फायल या कामा ंचा म ठरवा :
१) तारखा ंनुसार दत रांचे (फाइस ) आयोजन करा.
२) आवृी मा ंकानुसार दतरांचे (फाइस ) आयोजन करा.
आपली गती तपासा (Check your Progress ):

अ) रकाया जागा भरा :
१. वयंिशत आिण ढिनय ________ वाढवतो.
२. वेळेचे यवथापन आपयाला जाणीवप ूवक _______ करयात मदत करत े.
३. दररोज एक _______ बनवून, तुहाला एकाच िठकाणी प ूण करायची असल ेली
सव कामे िमळण े सोपे होते.
४. ______ वर िनय ंण ठ ेवयाची ग ुिकली हणज े ते काय आह ेत आिण त े
आवयक आह ेत क नाही ह े जाणून घेणे.
५. एक छोटासा _______ परिथतीच े अचूक मूयांकन करयात खूप मदत करतो .


munotes.in

Page 128


128 यवथापन आिण संघटना िवकास ब) टीपा िलहा:
१. वेळेचे यवथापन
२. भावी व ेळ यवथापनाच े महव
३. भावी व ेळ यवथापना साठी साधन े
४. महव व िनकड / अयावयकता संयुह
५. कृती ाधाय संयुह
क) योय जोड ्या जुळवा:

अ ब १. वरत िवजय देणारे
उपम अ ही काम े टाळा
२. महवाच े उपम ब शय िततया लवकर कामे पूण करा
३. िबनफायाची काय क जर त ुमयाकड े मोकळा व ेळ अस ेल तर ते करा
४. वेळकाढ ू काय ड यावर ल क ित करा

८.३ वैिवयता हाताळण े (ADDRESSING DIVERSITY )
जगाया सतत वाढया जागितककरणाम ुळे कामगार बाजार आिण स ंथांमये वाढया
िवषमत ेला कारणीभ ूत घटका ंमये वाढ झाली आह े. हे घटक हणज े लोकस ंयाशाीय
बदल (युरोिपयन द ेशांचे वैिश्य), मनुयबळाच े घटत े माण आिण यासोबतच
मनुयबळाची वाढती मागणी , मिहला ंचा वाढता रोजगार आिण थला ंतरता ंया अिधक
समाव ेशासाठी क ेलेले यन (चाटाडेरिहफाट , २०१४ या अयासान ुसार) होत.
कामगारा ंया भौगोिलक गतीिशलत ेमये दुचाक, बस इयादी साधना ंसह कामगारा ंचे
एका िठकाणाहन द ुसरीकड े जाण े समािव असत े तर कामगारा ंया यावसाियक
गितशीलत ेमये कामगारा ंची नवीन नोकरी , उोग बदलण े, इतर ेांमये बदली
इयादचा समाव ेश असतो . दुसया अथा ने सांगायचे झाल े तर, कामगारा ंची गित शीलता
आिण काय बल हणज े कौशय स ुधारयाची आिण पदोनती घ ेयाची िक ंवा इतर
नोकया ंचा फायदा घ ेयाची कामगाराची मता होय . या कारया गितशीलत ेला
ऊवगामी गितशीलता अस े हणतात यासाठी अन ुभव, ान, सांकृितक योयता ,
इतरांकडून वीक ृती इयादची आव यकता असत े.म आिण कम चा-यांया
गितशीलत ेमये अनेक अडथळ े आह ेत जस े क शारीरक आिण मानिसक मता ,
भौगोिलक अडथळ े, िशण पातळी आिण क ुटुंबा संबंिधत जबाबदाया .
munotes.in

Page 129


वेळ यवथापन
129 ८.३.१ – याया :
१. कॉस न े (२०१३ मये) वैिवयत ेची याया खालीलमाण े िदलेली आह े.
"वैिवयता हणज े परभािषत रोजगार िक ंवा बाजार यवथापनातील एक अितवात
असल ेया लोका ंमधील सामािजक सा ंकृितक ओळखा ंमधील फरक ."
कमचाया ंची वैिवयता - वांिशक वारसा , वंश, लिगक अिभम ुखता यासारख े मानवाशी
संबंिधत फरक . मानिसक / शारीरक मता आिण व ैिश्ये, वय आिण िल ंगहे कंपनीया
कमचा या ंमये बदलयासारख े नसतात .
२. टोनर आिण रस ेल-चॅिपन(१९९७ मये)
वैिवयता यवथापन ह े संथामक स ंकृती िनमा ण करयाया िय ेशी स ंबंिधत
आहे यामय े कायबलातील फरक समजला जातो आिण म ूय ठरवल े जाते. यामय े
येक यचा प ूणतःउपयोग कन घ ेयाची स ंधी असत े. ही एक नवीन रचना आिण
ीकोन थािपत करयाशी स ंबंिधत आह े, यामय े वैयिक फरका ंची भ ूिमका
िनयंित करणा या मुय म ूयांचा एक नवीन स ंच िवकिसत क ेला जाऊ शकतो ,
हणज ेच संघटनामक स ंकृतीला प ुनकित करण े आिण प ुनरचना करण े होय.
३. यािक व क ुमार (२०१२ मये) यांनी वैिवयत ेमये वीक ृती आिण आदर या ंचा
समाव ेश होतो अस े मत य क ेले आहे. हे येक कम चा या तील व ंश, वांिशकता , िलंग,
लिगक अिभम ुखता, सामािजक -आिथक िथती , वय, शारीरक मता , धािमक आिण
राजकय ा िक ंवा इतर िवचारसरणीया र ेषेवर असणारा अनय फरक समज ून
घेयास मदत करत े. वैिवयत ेचे यवथापन श ंसनीय आह े कारण त े िविवध
कामगारा ंया सज नशील , सांकृितक आिण स ंेषण मता ंचा वापर करयास आिण
संथेची धोरण े, उपादन े आिण ाहक अन ुभव स ुधारयासाठी या कौशया ंचा वापर
करयास स ंथांना मदत करत े.
४. डाईक (२०१३ मये) यांयानुसार, कायथळातील वैिवयत ेची याया व ंश, िलंग,
वय, वग यांचा िवचार न करता व ैयिक फरक ओळखण े, समजून घेणे आिण वीकारण े
अशी क ेली जाऊ शकत े. (इंटरनॅशनल जन ल ऑफ एक ेडिमक रसच इन िबझन ेस अँड
सोशल सायस ेस)
८.३.२ - मानव स ंसाधन परवत िनयता िनधारत करणार े घटक :
१. िशण आिण िशण :
माची गितशीलता ही ,िमक िकती माणात िशित आिण िशित आह े यावर
अवल ंबून असत े. उच िक ंवा अिधक य स ुिशित आिण क ुशल अस ेल तर एका
यवसायात ून िकंवा एका िठकाणाहन द ुसया िठकाणी जायाची याची शयता जात
असत े. भौगोिलक आिण अन ुलंब गितशीलता ही िशण आिण िशणावर ख ूप
अवल ंबूनअसत े. munotes.in

Page 130


130 यवथापन आिण संघटना िवकास २. आयुयात उचथानी पोचयाची इछाश :
कामगारा ंची जीवनात वाढ होयाची आ ंतरक इछा गितशीलता िनित करत े. जर
कामगार आशावादी आिण यापक मनाच े असतील तर त े इतर नोकया आिण िठकाणी
जातील . अशाव ेळी भाषा , सवयी , धम जात इयादीतील फरक या ंया हालचालीत
अडथळा ठरत नाहीत .
३. वाहत ूक व दळणवळणाची साधन े :
वाहतूक आिण दळणवळणाची स ुिवकिसत साधन े कामगारा ंया गितशीलत ेला ोसाहन
देतात. कामगाराला मािहत आह े क घरी आणीबाणीया परिथतीत आपण आपया
कुटुंबाशी द ूरवनीवर सहज स ंवाद साध ू शकतो िक ंवा देशाया आत ेनने ि कंवा तो
परदेशात असयास िवमानान े येणे जाणे क शकतो .
४. सामािजक मा ंडणी/ यवथा :
कामगारा ंची परवत िनयता सामािजक रचन ेवर देखील अवल ंबून असत े. जाितयवथा
आिण स ंयु कुटुंब पतीच े वचव असल ेया समाजात कामगारा ंची परवत िनयता
नसते. परंतु जेथे संयु कुटुंब आिण जाितयवथा अितवात नाही िक ंवा कुटुंबाचे
िवघटन झाल े आहे, तेथे कामगारा ंची परवत िनयता वाढते.
५. कृषी िवकास :
िवकिसत क ृषी ेामय े िकंवा जेथे कृषी िवकास आह े तेथे कामगार हंगामात जात
लोकस ंयेकडून कमी लोकस ंयेया भागात जातात .
८.३.३ - वैिवयता यवथापनाया काही सवम पती :
(अॅशले एम. गुइोझ , िलंडसे एम. कोटरबा आिण ड ॅिनयल आर . डेिनसन या ंया
कायथळाया वैिवयत ेवरील स ंशोधनान ुसार)
अशा अन ेक गोी आह ेत या स ंथा कामाया िठकाणी वैिवयत ेचा जातीत जात
फायदा िमळवयासाठी क शकतातआिण िविवध काय बल यशवीरया एकित
करणे.
१. वैिवयता यवथापन उपम तया र करण े :
एकामता आिण िशकयाची स ंधी हण ून वैिवयता यवथापन उपम तयार करा .
मागील स ंघष िकंवा भेदभाव अधोर ेिखत करणा या रीतीन े वैिवयत ेया उपमा ंची रचना
केयाने कायबल वैिवयता यशवीरया यवथािपत करयाया स ंथेया मत ेवर
नकाराम क परणाम होऊ शकतो . िशण आिण एकामत ेया िकोनावर जोर िदयान े
यवथापन आिण कम चारी या दोघा ंवरही ेरक भाव पडतो आिण वैिवयता
कायमाच े दीघकालीन यश स ुिनित क शकतो . munotes.in

Page 131


वेळ यवथापन
131 २. वर यवथापन बा ंिधलक आिण उरदाियव सुिनित करण े :
कोणया ही संथामक बदलाया उपमामाण े, वर यवथापनान े कायथळाया
वैिवयत ेबल या ंची वचनबता दिशत करण े आवयक आह े आिण स ंथेमये
वैिवयता धोरणे यशवीरया अ ंमलात आणली ग ेली आह ेत हे पाहयासाठी वतःला
आिण इतरा ंना जबाबदार धरल े पािहज े.
३. वैिवयत ेचे िववेचन करण े:
यवसायाया एक ूण काया साठी वैिवयता िकती महवाची आह े हे प करा , मग त े
एखाा िवभागा मधील नवीन ाहका ंना आकिष त करण े असो ज े परंपरेने तुमचे ाहक /
पकार नसतात िक ंवा तुमया कम चा या ंमये नावीय वाढवण े असो - नवीन वैिवयता
धोरण क ंपनीला कशा कार े फायदा द ेईल याचा िवचार क ेला पािहज े.
४. सव कमचा या ंया वैिवयत ेया म ूयावर जोर द ेणे:
एका लोकस ंया शाीय गटावर वैिवयत ेया उपमावर ल क ित करण े, उदाहरण
ायच े झाल े तर, मिहला , काही वेळा अशा कम चा या ंवर ुवीकरणचा भाव टाक ू
शकतात ज े उपमाच े लय नसतात . याय ेनुसार वैिवयता हणज े "फरक िब ंदू" जो
येक यकड े असतो . सव कमचा या ंया वैिवयत ेला महव द ेऊन कम चा या ंना
एकाच फलकाखाली एक क ेले जाणे आवयक असत े.
५. कायसंघ िकंवा िवभागाया एकज ुटीवर जोर द ेणे:
अंतगट/ बागट या ंचा भाव कमी करयासाठी , कायसमूहांना स ंघ-िनमाण
वायाया ंमये गुंतवा ज े संेषण आिण काय ियाकलापा ंचे एकीकरण तस ेच
एखााया काय गट िक ंवा संथेमये अिभमान िनमा ण करयास मदत करता त.
६. थािपत संयुहांारे (मेिसार े) वैिवयता यवथापन काय मांया
परणामकारकत ेचे मूयांकन करण े:
वैिवयता कायमाया भावीत ेचे मूयांकन करयासाठी योय म ेिक ओळखण े आिण
वेळोवेळी या ंचे िनरीण करण े. मेिसमय े कंपनीया लो कसंयाशाीय वभावाच े
िनरीण करण े िकंवा वािष क कम चारी मत सव णातील ा ंचा समाव ेश अस ू शकतो जो
कमचा या ंना वैिवयत ेया सभोवतालची स ंकृती िक ंवा िविवध कम चा या ंना एकित
करयासाठी अितवात असल ेया कोणयाही अडथया ंबलया या ंया
समजाबल िवचारतो .
८.३.४ - कामाया िठकाणी वैिवयता सुधारयासाठी काही इतर स ूचना -
कंपया या ंया कामाया िठकाणी वैिवयता सुधा शकतात अस े अनेक माग आहेत,
यापैक काहचा खाली समाव ेश केलेला आह े.
munotes.in

Page 132


132 यवथापन आिण संघटना िवकास १. आदर :
सव कमचा या ंना या ंची सा ंकृितक पा भूमी, िलंग, वय इयादी िवचारात न घ ेता,
समानान े आिण आदरान े वागवल े पािहज े.
२. चांगले नेतृव :
कंपनीचे नेतृव कम चाया ंसाठी चा ंगले आदश असाव े. यांनी सव कमचा या ंसाठी
सुरितता तयार करयाबल जाण ून घेणे.
३. चचसाठी आम ंित करण े :
कमचाया ंना अस े वाटण े आवयक आह े क या ंचे ऐकल े जाते. पारदश क असण े आिण
कायसंघ सदया ंमये चचला आम ंित करण े महवाच े आहे.
४. मागदशन :
िविवध काय थळ माग दशन काय मांारेसमज तयार करण े आिण वाढ करण े योय
असत े. वेगवेगया पा भूमीतील माग दशक आिण िशय य ेकाला व ेगवेगया
ीकोना ंची सखोल मािहती िमळिवयात मदत करयासाठी एक जोडल े जाऊ
शकतात . जातीत जात न ेतृव पदा ंसाठी, वैिवयप ूण कमचारी िवकिसत करयासाठी
मागदशन काय म द ेखील साधन े ह ण ून वापरल े जाऊ शकतात . मागदशन संगणक
आावलीार ेिविवध काय थळ माग दशन काय म स ु करण े आिण यवथािपत करण े
सोपे आहे.
केरी डॅिनयल आिण ितया टीमन े सोशल िलखाण (लॉग)
blog.smarp.com/diversity -and-inclusion -best-practices -focus -on-in-
2020 वर सादर (सारत ) केलेया इतर काही स ूचना खालीलमाण े आहेत:
(१) आपुलकची भावना थािपत करण े :
कमचा या ंची कामिगरी सवम होयासाठी या ंयात आप ुलकची भावना थािपत
करणे महवाच े आ हे. आपुलकची भावना असण े ही सवा त महवाची मानिसक गरज
आहे जी कम चा या ंना या ंया िनयो े आिण स ंथांशी जोडल ेले वाटयासाठी प ूण करण े
आवयक आह े.
(२) तुमया सव कमचा या ंना याय वागण ूक देणे :
कमचा या ंना म ूयवान वाटण े आिण वीकाराह वाटण े यासाठी िनपता ही एक
महवाची प ूव शत आहे. वेगवेगया पा व भूमीतील कम चा या ंसाठी अयोय पगार आिण
लाभ याम ुळे कामाया िठकाणी अवायकर स ंकृती आिण वैिवयत ेचा अभाव िनमा ण
होतो.
munotes.in

Page 133


वेळ यवथापन
133 (३) वाढीया समान स ंधी देणे :
वाढीची स ंधीही क ंपयांमये ितभा आकिष त करणारा आिण िटकव ून ठेवणारा म ुय
घटक आह े. हणून, िनयोया ंनी या ंया कम चा या ंना वाजवी आिण समान वाढ आिण
कारकद गतीया स ंधी देयाबाबत सावधिगरी बाळगण े आवयक आह े.
(४) नोकरी वण ने आिण नोकरीया जािहराती प ुनिलिखत करण े :
तुहाला अिधक व ैिवयप ूण ितभा आकिष त करायची असयास , तुही त ुमया
नोकरीया जािहरातीमय े वापरत असल ेली भाषा मोठा फरक पडत असत े.
(५) नवकपना आिण सज नशीलत ेला समथ न देणे :
वैिवयप ूण कायथळ तयार करयासाठी , कंपयांनी या ंया स ंथांमये सजनशीलत ेचे
समथन केले पािहज े. नावीय आिण सज नशीलता ह े तुमया म ुय यावसाियक
उिा ंपैक एक नसयास , कामाया िठकाणी वैिवयता िनमाण करण े आिण राखण े
कठीण होईल .
(६) कमचा या ंना वैिवयता आिण ितचे अंतभुतीकरण (समाव ेश) यािवषयी िशित
करणे :
तुमया स ंथेमये काम करयासाठी वैिवयता आिण ितया अ ंतभुतीकरणा (समाव ेश)
साठी, कमचा या ंना या उपमा ंना समथ न देयासाठी फायद े आिण सवम
पतबल िशित करण े आवयक आह े.
(७) संघकाय व सहयोग या ंना समथ न देणे :
संघकाय व सहयोग या ंया समथ नाची अप ेा कम चारी या ंया िनयोयाकड ून
करतात . यामुळे, तुमया स ंथेमये अिधक व ैिवयप ूण कमचारी वग आकिष त
करयासाठी आिण ठ ेवयासाठी , सहयोग ह े तुमया क ंपनीया म ुय म ूयांपैक एक
असल े पािहज े.
(८) कामाया िठकाणी लविचकत ेचे समथ न करण े :
कामाया िठकाणया वैिवयत ेवरील स ंशोधनात अस े आढळ ून आल े आहे क िविवध
कमचाया ंना आकिष त करयासाठी काय थळावरील सवम धोरणा ंपैक एक हणज े
लविचकता . एका पी .डलु.सी. या सव णात अस े आढळ ून आल े क, जुया िपढ ्यांया
तुलनेत, िमल ेिनअस व ॅयू कंपनी काय -जीवन स ंतुलनाया संकृतीला समथन देते.
यामुळे, लविचक कामाची िठकाण े आिण तास पुरवयान े तुहाला अिधक व ैिवयप ूण
कमचारी आकिष त करयात आिण िटकव ून ठेवयास मदत होत े.

munotes.in

Page 134


134 यवथापन आिण संघटना िवकास (९) कमचारी भरती िय ेची पुनरचना करण े :
भरतीमय े, उमेदवार कोणया क ंपनीत काम करतात िक ंवा ते कोणया शाळ ेत गेले यावर
ल क ित क ेयाने उमेदवार वािहनीची वैिवयता कमी होऊ शकत े. तथािप , एक व ैध
आिण िवासाह यिमव म ूयमापन ह े उमेदवारा ंचे यिमव ग ुण, ेरणा आिण
कौशय े मोजयासाठी उम साधन े आहेत.
(१०) सं थे या सव तरांवर वैिवयता आिण अंतभुतीकरणा (समाव ेशा)चा चार
करणे :
वैिवय आिण अंतभुतीकरण (समाव ेश) उपम काय कर या साठी, तुम या कंपनी या प
दानुमातील सव तरांनी ते समज ून घेणे आिण समथ न करण े आव य क आह े.
८.४ मतभेद (िवरोध / संघष) यवथापन (CONFLICT
MANAGEMENT )
मतभेद (िवरोध / संघष) हा मानवी जीवनाचा अिवभाय भाग आह े. जेहा जेहा स ंवाद
होतो त ेहा मतभेद (िवरोध / संघष) होतो. याची याया करता य ेत नाही . जेहा
एखादी स ंथा स ंघात (गटामय े) काम करत असत े तहा मतभेद (िवरोध / संघष) ही
एक सतत िया असत े. मतभेद (िवरोध / संघष) टाळता य ेत नाही कारण तो
कायसंघाचा ए क अपरहाय पैलू आहे. मतभेद (िवरोध / संघष) हा वत नाचा परणाम
आहे. तो नकारामक अस ू शक तो. परंतु संथेया वाढीसाठी त े कायसंघामय े
आवयक असत े. जर एखाा स ंथेमये कोणताही काय मतभ ेद (िवरोध / संघष)
नसेल तर ितथ े कािहतरी छ ुया गोी असायात , या भिवयात अचानकपण े वर य ेऊ
शकतात आिण प ुढे जाऊन या स ंथेला हािनकारक ठ शकतात . बदलासाठी
अवल ंिबलेया नवीन योजना िक ंवा धोरणा ंना िमळाल ेला ितसाद हणज े मतभ ेद
(िवरोध / संघष).
काही घटना ंमये, संघटनामक वाढीसाठी काही स ंघष चांगले असतात , परंतु इतर
बहतेक संघष संथेया िनरोगी वातावरणासाठी चा ंगले नसतात . ते यवथापकय
धोरणा ंना आहान द ेत असतात . संघष हे यवथापकय रणनीतसह व ेळेवर सोडवल े
जाणे आवयक असत े.
िविवध कारच े संघष िवकिसत होण े हा स ंघ िय ेचा नैसिगक भाग आह े. जेहा
िवरोधाभास नकारामकत ेने पािहल े जातात , यावेळी जर का ते योयरया यवथािपत
केले गेले तर याच े फायद ेच होत असतात . संघ यवथापक चा ंगले सामािजक स ंबंध
िटकव ून ठेवयाया ह ेतूने संघष यांया वत :या पतीन े यवथािपत करतात आिण
उच दजा चे परणाम िवकिसत करतात .तणाव आिण इतर ितक ूल परणाम
टाळयासाठी स ंघष योय व ेळी ितब ंिधत करण े आवयक आह े. अशा परिथतीत
संघष यवथापन आपली भ ूिमका बजावयास प ुढे येते. munotes.in

Page 135


वेळ यवथापन
135 संघष यवथापन हा यवथापकय कौशयाचा भाग आह े कारण स ंघष हा काय संघांचा
एक भाग आह े. संथेचे अंितम काय पूण करयासाठी स ंघामय े िनमा ण झाल ेया
समया ंचे उम िनराकरण करयासाठी िविवध तरा ंवर िविवध कारच े संघष
यवथािपत करण े आवयक आह े.
८.४.१ - याया :
१. अँडरसन (१९९० ) आिण बट न (१९८७ ) असे सांगतात क स ंघष यवथापनास
िवतृत उपयोग (वापर) करता य ेतात. बटन (१९८७ ) पुढे सांगतात क स ंघष
यवथापनाच े महवप ूण वैिश्य हणज े िववाद यवथािपत करयासाठी िक ंवा संघष
वाढू नये हण ून यथािथतीार े केलेला हा यन असतो . संघष िनराकरण हणज े
संघषाचे कारण हाताळण े ि कंवा दूर करण े हे संघषाचे नकारामक परणाम कमी
करयासाठी आिण सहभागी सव पांसाठी सकारामक परणाम वाढिवयासाठी तयार
केलेया त ंांचा आिण कपना ंचा संदभ देते.
२. ँक आरसी ड े िवट यांया मत े, संघष यवथापन हणज े िवसंगती िक ंवा मतभ ेद,
उदाहरणाथ , िभन मत े, उिे आिण गरजा या ंयाशी यवहार करयाची िया हण ून
केली जाऊ शकत े. भावी स ंघष यवथापन त ं, संघषाचे नकारामक परणाम
मयािदत िक ंवा ितब ंिधत करत े, तसेच अपरहाय पणे संघष न सोडवता संभाय
फायद ेशीर भाव वाढवत े.
८.४.२ - संघष यवथापन धोरण े:
दरेश (२००२ ), ीन व इतर (२००२ ) आिण ह ॅसन (२००३ )नुसार,संघष परिथती
यना चिलत स ंघषाला ितसाद द ेयासाठी अिधक योय मानणारी श ैली
िनवडयाची स ंधी द ेतात. खालील स ंघष यवथापन श ैली आह ेत या श ैिणक
यवथापका ंारे यांया शाळा ंमये िवरोधाभास हाताळयासाठी वीकारया जाऊ
शकतात .
१. समया सोडवयाची सहकार रणनीती :
ही शैली वापरताना , लोक उपाय शोधयाचा यन करतात ज े यांना या ंया आवडी
पूण करयात मदत करतील आिण य ेकाला चा ंगले संबंध राखयास मदत करतील .
डॉिफन या श ैलीचे उदाहरण आह ेत. ते िशी वाजवतात आिण एकम ेकांशी स ंवाद
साधयासाठी िलक करतात आिण सहकाया ने अन पकडतात आिण मदतही मागतात .
परंतु, ते परिथतीन ुसार इतर श ैली िनवड ू शकतात (ीन, लेनफोड व लो , २००२ ;
हॅसन, २००३ ).
कमचारी कसा ितसाद द ेतो आिण स ंघषाचे िनराकरण करतो यामाण े या कम चायाच े
यश सम होत े. केनेथ डय ू. थॉमस आिण राफ एच . िकलमन यांयानुसार
यवथापकान े अनुसरण करयासारया पाच स ंघष शैली आहेत: munotes.in

Page 136


136 यवथापन आिण संघटना िवकास

आकृती . - ४ : थॉमस -िकलमन स ंघष शैली साधन े
२. पधा करण े :
ही शैली िनवडयाचा अथ असा असतो क एखादी य इतर कोणायाही वारयाला
ाधाय द ेत आह े. काही लोक ज े ही श ैली वापरतात त े यांना हव े ते िमळिवयासाठी
खूप यन करतात मग त े एकम ेकांतील म ैी खराब होईल िक ंवा नाही यािवषयी िवचार
करीत नाहीत . ‘िसंह’ हे या श ैलीचे तीक आह े. उदाहरणाथ , जेहा िस ंहाचे कुटुंब भुकेले
असत े, तेहा िस ंह आपया ताकदीचा वापर क शकतो आिण अन िमळवयासाठी
मोठ्याने गजना क शकतो , कारण त े कुटुंबासाठी महवाच े आहे(दरेश, २००२ ; ीन व
इतर,२००२ ).
३. तडजोड करण े :
बयाचदा , जेहा लोका ंना यांया काही आवडी प ूण करण े महवाच े असत े, तहा अस े
लोक ही श ैली िनवडतात , परंतु सवच लोक िह श ैली िनवडतात अस े नाही. यांचे असे
हणण े असत े क आपण काहीही न करयाप ेा चा ंगया गोीसाठी आपल े मतभ ेद
िवभािजत कयात . ‘झेा’ हे या श ैलीचे तीक आह े.झेाया अनोया वपावन
असे िदसत े क तो काळा िक ंवा पांढरा घोडा आह े याची याला पवा नाही , हणून तो
“फरक िवभािजत करतो ” आिण काळ े आिण पा ंढरे पे िनवडतो , परंतु परिथतीन ुसार
तो इतर श ैली िनवड ू शकतो (ीन व इतर .,२००२ ; हॅसन, २००३ ).
४. टाळण े :
ही शैली िनवडणार े लोक स ंघषात पडत नाहीत , ते असे हणतात क "तुही िनण य या
आिण मला यात ून सोडा ". ‘कासव ’ हे या श ैलीचे तीक आह े, कारण त े येकापास ून
दूर जायासाठी याच े पाय आिण डोक े याया श ेलमय े ओढून सव काही टाळ ू शकत े. munotes.in

Page 137


वेळ यवथापन
137 ते इतर श ैली देखील िनवडत े, कारण त े नेहमी याया श ेलमय े राहण े आवयक नसत े
(ीन व इतर ., २००२ ; हॅसन, २००३ ).
५. सहयोग करण े :
िह सवात फायद ेशीर शैली आहे. िह ‘टाळण े’ या शैलीया परपर िव आह े.यात,
सामुिहक समय ेचे संपूणपणे िनराकरण करयाकरता एक परप ूण समाधान
शोधयासाठी िवरोधी पा ंसोबतकाम करयाया ऐिछक यना ंचा समाव ेश
होतो.याचबरोबर , यात परपर समया ंवर सज नशील उर े शोधयाचा यन करण े व
इतर यया अ ंतीतून वतःला सम ृ करण े हे समािव असत े.
६. सामाव ून घेणे :
ही शैली िनवडणार े लोक या ंची वारय े शेवटपय त ठेवतात आिण या ंना हव े ते इतरा ंना
िमळू देतात. यांचा असा िवास असतो क नात ेसंबंध िटकवण े इतर कोणयाही
गोीप ेा महवाच े आह े. ‘सरडा ’ हे या श ैलीचे तीक आह े कारण तो याया
वातावरणाशी ज ुळयासाठी याचा र ंग बदलतो . तो परिथती नुसार इतर श ैली देखील
वापरतो . (दरेश, २००२ ; ीन व इतर .,२००२ ).
ो. शेईननुसार यवथापनाकड ून केले जाणार े काही स ंघष ितब ंधामक उपाय खालील
माण े आहेत:
(अ) बीस णाली :
बीस णाली अशी असावी क ती िवभागामय े वैयिक पधा िकंवा संघष िनमा ण
करणार नाही . बीस णाली सम ुहाया यना ंया योय माणात असावी आिण
आवयक ितथ े िवभागामधील परपरावल ंबनाचे माण ितिब ंिबतकरणारी असावी .
(ब) िवास आिण स ंवाद :
िवभागाया सदया ंमये िजतका अिधक िवास अस ेल िततका या ंयातील स ंवाद
अिधक ा मािणक आिण ख ुला असतो . य आिण िवभागा ंना एकम ेकांशी मोकळ ेपणान े
संवाद साधयासाठी ोसािहत क ेले पािहज े जेणेकन त े सव एकम ेकांना समज ून घेऊ
शकतील , एकमेकांया समया समज ून घेऊ शकतील आिण आवयक अस ेल तेहा
एकमेकांना मदत क शकतील .
(क) येय रचना :
उिे पपण े परभािषत क ेली गेली पािहज ेत आिण स ंघटनामक य ेयासाठी य ेक
िवभागाची भ ूिमका आिण योगदान पपण े ओळखल े पािहज े. सव िवभाग आिण या
िवभागामधील यना या ंया भ ूिमकेचे महव मािहत असल े पािहज े आिण अस े महव
पूणपणे ओळखल े गेले पािहज े.
munotes.in

Page 138


138 यवथापन आिण संघटना िवकास (ड) समवय :
समवय ही स ंवादाची प ुढची पायरी आह े. योयरया समवियतियाकलाप स ंघष कमी
करतात . िजथे समवयामय े समया असतील ितथ े अशा समवयासाठी एक िवश ेष
संपक काया लय थापन क ेले गेले पािहज े.
८.४.३ - वतणुकशी स ंबंिधत स ंघष, ‘संघष यवथापना ’ ारे सोडवण े :
िविवध स ंशोधका ंनी वत नामक स ंघषाचा परणाम हाताळयासाठी आिण कमी
करयासाठी पाच ाथिमक धोरण े ओळखली आह ेत. जरी व ेगवेगया ल ेखकांनी या
रणनीतच े व णन करयासाठी िभन शदावली िदली असली , तरीही या धोरणा ंची
मूलभूत सामी आिण ीकोन समान आहेत. ते खालीलमाण े:
१. संघषाकडे दुल करण े :
काही िविश परिथतमय े, िनिय भ ूिमका घ ेणे आिण ह े सव एक टाळण े उिचत
ठ शकत े. यवथापकाया ीकोनात ून, हे िवशेषतः आवयक अस ू शकत े जेहा
एखाा परिथतीत सामील होयाम ुळे आणखी वाद िन माण होव ू शकतो िक ंवा जेहा
संघष इतका ुलक असतो क यात सामील होयासाठी आिण त े सोडवयाचा यन
करणे यामुळे यवथापकाचा बहतांश वेळ वाया जाव ू शकतो . हे देखील अस ू शकत े क
संघषात गुंतलेया पा ंया समया इतया म ूलभूत असतात क त े सोडवयासा ठी
एकतर या ंयावर सोडण े िकंवा घटना ंना या ंया वत : या मागा वर जाऊ द ेणे चांगले
होऊ शकत े.
२. सहज -सुरळीत करण े :
सहज करण े िकंवा सुरळीत करण े हणज े संघषाया समय ेवर वतः ल द ेयाऐवजी
एकतेया गरज ेचे आवाहन कन स ंघषआडोशाला टाकण े होय. अंतगत संघष असल ेली
य "यायावर असल ेया क ृपाीची मोजणी करयाचा " यन क शकत े आिण
संघष िवस शकत े. असेही होऊ शकत े क समय ेकडे कधीही ल िदल े जात
नसयाम ुळे, भावना आणखी वाढ ू शकतात आिण अचानक िवफोट होऊ शकतात .
अशा कार े सुरळीत करण े केवळ ताप ुरते उपाय दान करत े आिण काला ंतराने संघष
पुहा उव ू शकतो . टाळण े यापेा सुरळीत करण े हा अिधक स ंवेदनशील ीकोन आह े.
जोपय त य ेक पकारान े हे माय क ेले आ ह े क स ंघष दशिवयाप ेा स ंघष न
दाखवयाच े अिधक फायद े आहेत, तोपयत संघष टाळता येऊ शकतो .
३. तडजोड :
संघषातील तडजोड िववािदत पा ंया मागया ंमये समतोल साध ून आिण तोडगा
काढयासाठी द ेयाया आिण घ ेयाया िथतीत सौद ेबाजी कन गाठली जात े. येक
प काहीतरी सोड ून देतो आिण काही िमळवतो . कामगार स ंघटना आिण यवथापन
यांयातील वा टाघाटमय े संघष िनराकरणाच े हे तं अितशय सामाय आह े. कामगार munotes.in

Page 139


वेळ यवथापन
139 संघटना ंनी त े वीकारयास तयार असल ेयापेा जात मागणी करण े आिण
यवथापनास स ुवातीया टयात त े देयास तयार असल ेयापेा कमी ऑफर
देयाची था बनली आह े. मग वाटाघाटी आिण सौद ेबाजीया िय ेतून, मुयतः
मयथा ंया उपिथतीत , ते तडजोड कन तोडगा काढतात .
४. जबरदती :
वेबरने हटयामाण े,"सवात सोप े संकपनामक धोरण हणज े इतर पाच े उचाटन
करणे - िवरोधका ंना पळ ून जायास आिण लढा सोड ून देयास भाग पाडण े - िकंवा
यांना सवतोपरी स ंपवणे हे होय". हे वचवाचे तं आह े िजथ े वचव गाजवणा या ला
िवरोधी पावर वतःच े मत लाग ू करयाचा अिधकार असतो . हे तं नेहमी एक प
पराभूत आिण द ुसरा प प िवज ेता हण ून संपते. हा ीकोन राग आिण श ुवास
कारणीभ ूत ठरतो आिण या चा उलट परणाम होऊ शकतो . यामुळे यवथापनान े,
यापेा अिधक चा ंगले पयाय शोधल े पािहज ेत.
५. समया सोडवण े :
समय ेवर सवम उपाय शोधयासाठी या त ंात "संघषाचा सामना करण े" समािव
आहे. हा िकोन वत ुिनपण े असे गृहीत धरतो क सव संथांमये, ते िकतीही चा ंगले
यवथािपत क ेले असल े तरीही , मतांचे मतभ ेद असतील ज े चचारे सोडवल े जाण े
आवयक आह े आिण िभन िकोना ंचा आदर करण े आवयक आह े. सवसाधारणपण े,
अथिवषयक गैरसमजा ंमुळे उवणार े संघष सोडवयासाठी ह े तं खूप उपय ु आह े.
िभन म ूय णालवर आधारत अशा ग ैर-संवादामक कारया स ंघषाचे िनराकरण
करयात त े इतक े भावी नाही , िजथे ते मतभ ेदअिधक ती क शकतात . तथािप
दीघकाळात , संघष सोडवण े आिण अशा कारच े ितब ंधामक उपाय करण े चांगले आहे
याम ुळे अशा स ंघषाची पुनरावृी हो याची शयता कमी होऊ शकत े.
८.५ सारांश (SUMMARY)
वेळ यवथापन हा जीवनाचा आिण कारकदचा अयंत आवयक भाग आह े. हे
िनयोजन , ाधायम आिण उपमा ंचे आयोजन कन प ूण केले जाऊ शकत े. चांगया
वेळेया यवथापनाचा फायदा घ ेऊ शकणा या लोका ंची यादी मोठी आहे आिण यात
िवाथ , िशक , कारखाना कामगार , यवथापक , यवसाय मालक , कलाकार ,
संगीतकार , कंाटदार , अिभय ंते, पाी आिण इतर अस ंय लोका ंचा समाव ेश आह े. वेळ
यवथापन ह े तव े, पती , कौशय े, साधन े आिण णालचा एक स ंच आह े जो
आपयाला हव े ते पूण करयासाठी व ेळेचा वापर करयास मदत करत े. वेळेचे भावीपण े
यवथापन क ेयाने संथेमये चांगले यिमव िवकिसत होयास मदत होत े.
कामगार आिण कामगारा ंची परवता िनयता हणज े एखाा स ंथेया कामगारा ंची
हालचाल जी भौगोिलक िक ंवा यावसाियक अस ू शकत े. मानवी स ंसाधना ंया
परवता िनयतेमुळे िनमाण झाल ेया यवथापनासमोर वैिवयता हे मोठे आहान आह े. munotes.in

Page 140


140 यवथापन आिण संघटना िवकास अंतगत, बा, आडवी , ितरक , इयादी िविवध कारची परवता िनयता आह े आिण
जागितककरणासह इतर अन ेक भौगोिलक , यावसाियक , सामािजक , इ. कारया
परवता िनयतेची यात भर पडली आह े.
वेळोवेळी आिण व ेगवेगया िठकाणी , भरती आिण िनवड , बदली आिण पदोनती
संबंिधत यवथापना ंारे कायदशन मूयांकन आिण मोबदला यांसंदभात िविवध
कारया व िविश पती लाग ू केया जातात . हणून, मानवी स ंसाधन गितशीलत ेमुळे
वैिवयत ेला हाताळताना , दळणवळणातील अडथळ े, असमान वागण ूक, वगवणे आिण
अंतभूत करण े, सांकृितक िवषमता , भेदभाव इयादी आहान े जाण ून घेणे आवयक
आहे तसेच समानत ेसारया सवम नािवयप ूण पती लाग ू कन या आहाना ंवर
मात करण े आवयक आह े. भरती, िशण , बदली आिण पदोनती , इयादमय े
वैिवयता आिण समाव ेशाचा लाभ , संघकाय आिण सहयोग तयार करण े आवयक
असत े.
संघष हणज े बदलाया उ ेशाने लागू केलेया नवीन योजना / रणनीतीया िवरोधात
दशिवलेले ितसाद िक ंवा ितिया . आमय (वतःमधील ), आंतरवैयिक
(यमधील ), गटसदया ंतगत (समूहांतगत), आंतरगट (गटांमधील ) आिण आ ंतर-
संघटनामक (संथांमये) असे संघषाचे पाच तर आह ेत. हे संघष एखाा स ंथेया
वाढीसाठी आहान े ि कंवा अडथळ े असू शकतात . काही स ंघष चांगले असतात , परंतु
इतर बहत ेक स ंघष एखाा स ंथेया िनरोगी वातावरणासाठी चा ंगले नसतात . ते
यवथापकय धोरणा ंना आहान द ेत असतात . सवक ृ संघष यवथापकय
रणनीती , पती आिण स ंघष सोडवयाया पतया मदतीन े संघष वेळेवर सोडवल े
जाणे आवयक असत े.
८.६ वायाय (EXERCISE)
अ) खालील ा ंची उरे िलहा .
१. वेळ यवथापनावर चचा करा.
२. मानवी स ंसाधन गितशीलता िनधा रत करणार े घटक प करा .
३. वैिवयत ेवर टीप िलहा .
४. संघष यवथापन पकरा .
५. संघष यवथापनाया धोरणा ंवर चचा करा.
८.७ संदभ (REFERENCE )
 यू.डलू. चॅपमन, मायकेलपुरेड यांया चा ंगया व ेळेया यवथापनासाठी १०
धोरणे
 वेटमोरडीई (१९९९ ) - वेळ यवथापन आिण स ंतुिलत व ेळ munotes.in

Page 141


वेळ यवथापन
141  ंट एच. (२००४ ) – वेळ यवथापनासाठी श ेड्यूिलंगचे महव .
 हेनोह ज े. (२००० ) - यिमव िवकासात व ेळेचे महव .
 जॉसन सी . (२००९ ) – भावी व ेळ यवथापनाच े महव
 अनुिता क े. आिण अ ॅडाइट सी . (२०११ ) - वेळ यवथापनाच े महव : लय
कसे सेट कराव े.
 वकलेसडायहिस टी म ॅनेजमट: कॉपर ेट परफॉम सायहर , िटनुकेफॅपचुंडा,
लागसट ेट युिनहिस टी
 ुमन रसोस मोिबिलटी : बांगलाद ेशया खाजगी िवापीठाया िशका ंवर
िवेषणामक अयास , तैमूर रझा शरीफ , शमन जमाल – एना, एटल.
 मानवी स ंसाधन यवथापनाार े वैिवयता यवथािपत करण े: एक आ ंतरराीय
ीकोन आिण
 संकपनामक ेमवक-जीशेना*, अशोक च ंदा, ायन डी 'नेटॉब आिण मनजीत
मगा



munotes.in